6 . اصالت و استقلال و حجّيت عقل . در مذهب شيعه بيش از معتزله براى عقل استقلال و اصالت و حجّيت اثبات شده است . از نظر شيعه به حكم روايات مسلّم معصومين ، عقل پيامبر باطنى و درونى است همچنانكه پيامبر عقل ظاهرى و بيرونى است . در فقه شيعه عقل يكى از ادلّهء چهارگانه است .
غرض و هدف در فعل حق . اشاعره منكر اين اصلاند كه افعال الهى براى يك يا چند غرض و هدف باشد . مىگويند غرض و هدف داشتن ، مخصوص بشر يا مخلوقاتى از اين قبيل است ولى خداوند منزّه است از اين امور ، زيرا غرض و هدف داشتن هر فاعل به معنى حكومت جبرى هدف و غرض بر آن فاعل است ، خداوند از هر قيد و محدوديّتى و از هر محكوميّتى ، هر چند محكوميّت غرض داشتن باشد ، مبرّا و منزّه است .
شيعه عقيدهء معتزله را در باب افعال تأييد مىكند و معتقد است كه فرق است ميان غرض فعل و غرض فاعل ، آنچه محال است اين است كه خداوند در افعال خود هدفى براى خود داشته باشد ، اما هدف و غرضى كه عايد مخلوق گردد به هيچ وجه با كمال و علوّ ذات و استغناء ذاتى خداوند منافى نيست .
بداء در فعل حق جايز است همچنانكه نسخ در احكام حق جايز است .
بحث بداء را در كتب عميق فلسفه مانند اسفار بايد جستجو كرد .
رؤيت خداوند . معتزله به شدّت منكر رؤيت خداوندند . معتقدند كه فقط مىتوان به خدا اعتقاد داشت . اعتقاد و ايمان مربوط است به فكر و ذهن ، يعنى در ذهن و فكر خود مىتوان به وجود خداوند يقين داشت و حدّ اعلاى ايمان همين است .
خداوند به هيچ وجه قابل شهود و رؤيت نيست . دليل قرآنى اين است كه قرآن مىگويد :
لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ ( 1 )
.
هامش
( 1 ) . انعام / 103 .