عليهم السّلام كه قبرش در نيشابور است ، ضمن اينكه فقيه و محدث بوده متكلّم نيز بوده است ، كتب زيادى در كلام از او نقل مىشود .
خاندان نوبخت كه بسيارند ، ظاهرا عموما متكلّم بودهاند ؛ از فضل بن ابى سهل بن نوبخت گرفته كه در زمان هارون در رأس كتابخانه معروف « بيت الحكمة » بود و از مترجمين معروف فارسى به عربى به شمار مىرود تا اسحاق بن ابى سهل بن نوبخت و پسرش اسماعيل بن اسحاق بن ابى سهل بن نوبخت و پسر ديگرش علىّ بن اسحاق و نوادهاش ابو سهل اسماعيل بن علىّ بن اسحاق بن ابى سهل بن نوبخت كه او را شيخ المتكلّمين در شيعه لقب دادهاند و حسن بن موسى نوبختى خواهرزادهء اسماعيل بن على و عدّهاى ديگر از اين خاندان همه از متكلّمين شيعهاند .
ابن قبّهء رازى در قرن سوم و ابو عليّ بن مسكويه حكيم و طبيب معروف اسلامى صاحب كتاب طهارة الاعراق نيز از متكلّمين شيعه در اوايل قرن پنجم است .
متكلّمين شيعه فراواناند . خواجه نصير الدين طوسى فيلسوف و رياضى دان معروف صاحب كتاب تجريد الاعتقاد و علّامهء حلّى فقيه معروف و شارح تجريد الاعتقاد از متكلّمان معروف قرن هفتم مىباشند .
خواجه نصير الدين طوسى كه خود حكيم و فيلسوفى متبحّر است ، با تأليف كتاب تجريد الاعتقاد محكمترين متن كلامى را آفريد . پس از تجريد هر متكلّمى - اعمّ از شيعه و سنى - كه آمده است به اين متن توجه داشته است . خواجه نصير الدين تا حدّ زيادى كلام را از سبك حكمت جدلى به سبك حكمت برهانى نزديك كرد . ولى در دورههاى بعدتر كلام تقريباً سبك جدلى خود را به كلّى از دست داد ، همه پيرو حكمت برهانى شدند و در حقيقت « كلام » استقلال خود را در مقابل « فلسفه » از دست داد .
فلاسفهء شيعى متأخّر از خواجه ، مسائل لازم كلامى را در فلسفه مطرح كردند و با سبك و متد فلسفى ، آنها را تجزيه و تحليل كردند و از متكلّمين كه با سبك قديم وارد و خارج مىشدند موفّقتر بودند . مثلًا صدر المتألّهين يا حاجى سبزوارى اگر چه در زمرهء متكلّمان به شمار نيامدهاند اما از نظر اثر وجودى از هر متكلّمى اثر وجودى بيشتر داشتهاند .
حقيقت اين است كه اگر به متون اصلى اسلام يعنى قرآن ، نهج البلاغه ، روايات و ادعيّهء مأثوره از اهل بيت مراجعه كنيم ، اين سبك را از آن سبك به زبان و منطق اصلى پيشوايان دينى نزديكتر مىبينيم . در اينجا ناچاريم به همين اشاره قناعت نماييم .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 95
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٩٥