بررسى و نقد نظريّهء دوركهيم
نظريّهء ششمى كه در اين مقاله دربارهء منشأ پيدايش دين و مذهب بيان شده است ، تحت عنوان « بازگشت به از خود بيگانگى » مطرح گرديده كه تحت اين عنوان نظريّهء جامعهشناس معروف فرانسوى به نام دوركهيم را ذكر مىكند . سخنان دوركهيم در زمينهء منشأ پيدايش مذهب فعلًا جزء مشهورترين سخنان جهان است ، و خيال مىكنم كه نويسندهء اين مقاله يك مقدارى نظريّات خاصّ خودش را هم مخلوط كرده است ، يعنى اين كه ما نظريّهء دوركهيم را نوعى « بازگشت به از خود بيگانگى » بدانيم شايد تعبير مخصوص نويسندهء اين مقاله باشد ، يعنى من در جاى ديگر اين تعبير را نديدهام . تا آنجا كه ما با نظريّات دوركهيم سابقه داريم ، دوركهيم يك فردى است كه اصالة الاجتماعى مىانديشد ، يعنى براى جامعه اصالت قائل است و براى فرد در واقع اصالتى قائل نيست ، به اين معنا كه او معتقد است كه جامعه يك تركيب حقيقى از افراد است نه يك تركيب اعتبارى .
مركّب اعتبارى و مركّب حقيقى
ما مركّبهاى اعتبارى داريم و مركّبهاى حقيقى . مركّب اعتبارى يعنى مجموع