است ) . تا اين اندازه ، تحليل آن كمى سادهتر است ؛ امّا امورى هست كه انسان به آنها گرايش دارد نه به دليل اينكه منفعت است بلكه به دليل اينكه فضيلت و « خير عقلانى » است . منفعت ، خير حسّى است و فضيلت ، خير عقلى . « فضيلت » مانند گرايش انسان به راستى از آن جهت كه راستى است و در مقابل ، تنفّر از دروغ ؛ گرايش انسان به تقوا و پاكى . به طور كلّى اين گونه گرايشها كه فضيلت است دو نوع است : بعضى فردى است و بعضى اجتماعى . « فردى » مثل گرايش به نظم و انضباط ، گرايش به تسلّط بر نفس ، آنچه كه ما « مالكيّت نفس » مىناميم ، بر خود مسلّط بودن و بسيارى ديگر از مفاهيم اخلاق فردى ، حتّى شجاعت - به معنى قوّت قلب نه زور بازو كه آن از مقولهء اخلاق نيست ؛ شجاعت در مقابل جبن - و امثال اينها ؛ و « اجتماعى » مانند گرايش به تعاون ، كمك ديگران بودن ، با يكديگر يك كار اجتماعى كردن ، گرايش به احسان و نيكوكارى ، گرايش به فداكارى ( كه هيچ با منطق منفعت جور در نمىآيد زيرا فداكارى يعنى فدا كردن خود ، حتّى جان خود ) ، گرايش به ايثار :
« وَ يُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ »
( 1 ) اينكه انسان در حالى كه كمال احتياج به چيزى را دارد ديگرى را بر خود مقدّم بدارد :
وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً . إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُوراً
. ( 2 )
پس به طور كلّى گرايش به فضيلت ، يا گرايشهاى اخلاقى ، يا به تعبير ديگر گرايشهايى كه از مقولهء فضيلت و خير اخلاقى است ، در انسان هست .
3 . گرايش به جمال و زيبايى
سوم : مقولهء زيبايى . در انسان گرايشى به جمال و زيبايى - چه به معنى زيبايى دوستى و چه به معنى زيبايىآفرينى كه نامش هنر است - به معنى مطلق وجود دارد . اين هم خود يك گرايشى است در انسان و هيچ كس نيست كه از اين حس فارغ و
هامش
( 1 ) . حشر / 9 .
( 2 ) . انسان / 8 و 9 .