انسان را فاسد مىكند ؟ مىگويند انحراف بشر علّت خارجى دارد ، از بيرون به بشر تحميل مىشود ، جامعه انسان را فاسد مىكند . ژان ژاك روسو چنين عقيدهاى دارد و در كتاب معروف خود اميل مىخواهد نشان دهد كه انسان طبيعى ، انسان خارج از جامعه ، انسان در طبيعت ، موجودى است سالم و درست و پاك ؛ و همهء نادرستيها ، فسادها و ناپاكيها از جامعه به او تحميل مىشود . لذا روسو به اجتماع و زندگى اجتماعى بدبين است و تز اصلاحى او اين است كه بشر بايد تا حدّ ممكن به طبيعت برگردد . روسو به تمدّن جديد خوش بين نيست چون معتقد است كه تمدّن جديد انسان را از طبيعت دور مىكند . هر چه انسان از طبيعت دور تر شود ، فاسدتر مىشود و هر چه به طبيعت اوّليّه نزديكتر باشد ، به انسانيّت و درستى و پاكى نزديكتر است .
نظريّهء روسو كه فردى مذهبى است از يك نظر شبيه نظريّهء فطرت است كه در اسلام مطرح شده ، و شبيه است به جملهء معروف پيامبر اكرم ( ص ) كه فرمود :
كلّ مولود يولد على الفطرة حتّى يكون ابواه هما اللّذان يهوّدانه و ينصّرانه و يمجّسانه ( 1 ) .
هر بچّهاى از مادر بر فطرت پاك اسلاميّت متولّد مىشود ، بعد پدر و مادر او را يهودى يا نصرانى يا مجوسى مىكنند .
انحراف يهوديگرى ، نصرانيگرى ، مجوسيگرى مثل است و پدر و مادر به عنوان نمونهء دو عامل اجتماعى ذكر شدهاند ؛ يعنى فطرت انسان سالم است ، جامعه آن را منحرف مىكند . در يكى از تعبيرات اين احاديث پيامبر مثالى مىزند ، مىفرمايد : اينكه گوش حيوانات خود را مىبريد هيچوقت شده كه اين حيوانات وقتى از مادر متولّد مىشوند گوششان بريده باشد ؟ نه ، هميشه سالم از مادر متولّد مىشوند و بعد انسانها گوششان را مىبرند . از نظر روحى هم همين طور است ؛ همهء انسانها سالم ، درست و حقگرا و خيرخواه متولّد مىشوند ؛ انحرافها ، كجرويها ، دروغگوييها ، ظلمها ، خيانتها ، شرارتها و فسادها بعد به انسان تحميل مىگردد .
پس اين نظريّه بر اساس خوشبينى به طبيعت بشريّت ، به جنس بشريّت و
هامش
( 1 ) . مجمع البيان : ج 8 / ص 303 . بحار الانوار : جلد 3 / ص 281 به نقل از غوالى اللئالى بدون لفظ « و يمجّسانه » . تفسير برهان : ج 4 / ص 263 ، حديث 29 به نقل از شيخ طبرسى در جوامع الجامع .