يا سياسى يا اجتماعى يا اقتصادى كه مشتمل بر افكار متضادّ است نبوده است ؛ انبياء تماماً تابع يك مكتب و داراى يك تز بودهاند .
تفاوت تعليمات انبياء با يكديگر ، يا از نوع تفاوت تعليمات كلاسهاى عالىتر با كلاسهاى دانىتر ، يا از نوع تفاوت اجرائى يك اصل در شرايط و اوضاع گوناگون بوده است .
مىدانيم كه دانشآموز در كلاسهاى بالاتر نه تنها به مسائلى بر مىخورد كه قبلًا به آنها به هيچ وجه بر نخورده است ، بلكه تصوّرش دربارهء مسائلى كه قبلًا ياد گرفته و در ذهن كودكانهء خود به نحوى آنها را تجسّم داده است احياناً زير و رو مىشود .
تعليمات انبياء نيز چنين است .
توحيد ، اصل و سنگ اوّل ساختمانى است كه پيامبران دست در كار ساختنش بودهاند ؛ امّا همين توحيد ، درجات و مراتبى دارد . آنچه يك عامى به نام خداى يگانه در ذهن خود تجسّم مىدهد با آنچه در قلب يك عارف تجلّى مىكند يكى نيست . عارفان نيز در يك درجه نيستند . « اگر ابو ذر بر آنچه در قلب سلمان است آگاه گردد ، گمان كفر به او مىبرد و او را مىكشد » ( 1 ) .
بديهى است كه آيات اوّل سوره حديد و آخر سورهء حشر و سورهء « قل هو اللّه احد » براى بشر چند هزار سال پيش - بلكه بشر هزار سال پيش - قابل هضم نبوده است ؛ تنها افراد معدودى از اهل توحيد خود را به عمق اين آيات نزديك مىنمايند . در آثار اسلامى وارد شده كه : « خداوند چون مىدانست بعدها افراد متعمّق و ژرفانديشى خواهند آمد ، آيات « قل هو اللّه احد » و پنج آيهء اوّل سورهء حديد را نازل كرد » ( 2 ) .
شكل اجرائى يك اصل كلّى نيز در شرايط گوناگون متفاوت مىشود . بسيارى از اختلافات در روش انبياء از نوع تفاوت در شكل اجرا بوده است نه در روح قانون .
اين مطلبى است كه بعد دربارهء آن سخن خواهيم گفت .
قرآن كريم هرگز كلمهء « دين » را به صورت جمع ( اديان ) نياورده است . دين در قرآن همواره مفرد است ، زيرا آن چيزى كه وجود داشته و دارد دين است نه دينها .
هامش
( 1 ) . « لو علم ابو ذر ما فى قلب سلمان لقتله » : سفينة البحار ، مادّهء « ذر » .
( 2 ) . اصول كافي : ج 1 / ص 91 .