اين حكم را به او داده و اين حكم عكس العمل انسان در اين شرايط خاص است و در حقيقت آوازى است كه در اين محيط اينچنين ضبط شده و ممكن است در محيط ديگر و شرايط ديگر ، حكم و قضاوت به گونه ديگر باشد ، مثلا 26 2 * 2 باشد .
ولى مطابق نظريّهء دوّم آنچه محيط به انسان مىدهد تصوّر 2 ، 4 ، 8 ، 10 و امثال اينهاست . امّا حكم به اينكه 4 2 * 2 و يا 25 5 * 5 لازمهء ساختمان روح انسان است و محال است كه شكل ديگرى پيدا كند ، همچنانكه گرايشهاى كمالجويانهء انسان نيز لازمهء خلقت روح اوست ( 1 ) .
5 . تقدّم جنبهء مادّى جامعه بر جنبههاى معنوى آن :
جامعه از بخشها و سازمانها و نهادها تشكيل مىشود : سازمان اقتصادى ، سازمان فرهنگى ، سازمان ادارى ، سازمان سياسى ، سازمان مذهبى ، سازمان قضايى و غيره . از اين نظر ، جامعه مانند يك ساختمان كامل است كه يك خانواده در آن زندگى مىكنند كه مشتمل است بر اطاق پذيرايى ، اطاق خواب ، آشپزخانه ، دستشويى و غيره .
در ميان سازمانهاى اجتماعى ، يك سازمان است كه در حكم زير بنا يعنى شالودهء اصلى ساختمان است كه تمام بنا بر روى آن و بر مبناى آن ساخته مىشود كه اگر آن متزلزل شود و يا فرو ريزد ، جبرا همهء بنا فرو مىريزد ، و آن ساخت اقتصادى جامعه است . ساخت اقتصادى جامعه يعنى آنچه به توليد مادّى اجتماع مربوط مىشود از ابزار توليد ، منابع توليد ، روابط و مناسبات توليدى .
ابزار توليد كه اساسىترين قسمت ساخت جامعه است در ذات خود متغيّر و متكامل است . هر درجهء تكاملى ابزار توليد ، مستلزم نوعى خاص روابط و مناسبات توليدى است مغاير با آنچه قبلا بوده است . روابط توليدى يعنى اصول و مقرّرات مربوط به مالكيّتها كه به چه شكل باشد ، و در حقيقت ، مقرّرات مربوط به رابطهء
هامش
( 1 ) . [ براى توضيح بيشتر دربارهء بحث « فطرت » رجوع شود به اصول فلسفه و روش رئاليسم ، خصوصا مقالهء پنجم ( پيدايش كثرت در ادراكات ) و تفسير الميزان ( ترجمهء فارسى ) جلد 16 ، صفحهء 190 بحث دربارهء « اخذ ميثاق » ، و جلد 31 ، صفحهء 303 گفتار در معناى فطرى بودن دين ، و نيز مباحث اجمالى ديگرى كه به طور پراكنده در بسيارى از جاهاى ديگر اين تفسير شريف آمده است . همچنين رجوع شود به كتاب فطرت اثر استاد شهيد . ]