قرار دادى انسانها با محصول كار جامعه . با تغيير قهرى و جبرى روابط توليدى جبرا تمام اصول حقوقى و فكرى و اخلاقى و مذهبى و فلسفى و علمى بشر تغيير مىكند . در يك جمله : « زير بنا اقتصاد است . »
در كتاب ماركس و ماركسيسم از رسالهء نقد اقتصاد سياسى كارل ماركس نقل مىكند كه :
« انسانها در توليد زندگىشان وارد روابط ضرورى و معيّنى مىشوند كه مستقل از ارادهء آنهاست . آن روابط توليدى با درجهء معيّنى از تكامل و توسعهء نيروهاى مادّى مطابقت دارد . مجموع اين روابط روبناى اقتصادى اجتماع را تشكيل مىدهد ، يعنى پايهء واقعى كه بر روى آن يك روبناى حقوقى و سياسى كه با شكلهاى معيّنى از شعور اجتماعى مطابقت دارد ساخته مىشود . در زندگى مادّى ، شيوهء توليد تعيين كنندهء پويهء زندگى اجتماعى ، سياسى و روشنفكرى مىباشد . اين شعور بشر نيست كه تعيين كنندهء وجود اوست ، بلكه بر عكس ، وجود اجتماعى اوست كه تعيين كنندهء شعورش مىباشد . » ( 1 )
و هم در آن كتاب از نامهء ماركس به آننكوف نقل مىكند :
« وضعى از توسعهء قواى توليدى انسانها را در نظر بگيريد . در برابر آن ، شكلى از بازرگانى و مصرف وجود خواهد داشت . درجهاى از توسعهء توليد بازرگانى و مصرف را در نظر بگيريد ، و شكلى از تركيب اجتماعى ، سازمان خانواده ، صنفها يا طبقات و به طور خلاصه از جامعهء مدنى وجود خواهد داشت . » ( 2 )
پىيتر نظر ماركس را اينچنين توضيح مىدهد :
« و بدين ترتيب ، ماركس جامعه را بنايى تشبيه مىكند كه زير بنا و شالودهء آن را قواى اقتصادى و روبناى آن را ( يعنى خود بنا را ) افكار و آداب و رسوم و نهادهاى قضائى ، سياسى ، مذهبى و غيره تشكيل مىدهد . همانطور كه وضع يك ساختمان به وضع
هامش
( 1 ) . ماركس و ماركسيسم ، ص 246 ( ضميمهء سوّم ) . ايضا رجوع شود به مراحل اساسى انديشه در جامعهشناسى ، ص 163 ، و به تجديد نظر طلبى از ماركس تا مائو ، ص 153 .
( 2 ) . ماركس و ماركسيسم ، ص 247 ( ضميمهء سوم ) .