بر خلاف تاريخ علمى ، علم به « شدن » جامعههاست نه علم به « بودن » آنها . و نيز بر خلاف تاريخ علمى ، مقوّم تاريخى بودن مسائل فلسفهء تاريخ اين نيست كه به زمان گذشته تعلّق دارند ، بلكه اين است كه علم به يك جريان است كه از گذشته آغاز شده و ادامه دارد و تا آينده كشيده مىشود . زمان براى اين گونه مسائل صرفا « ظرف » نيست ، بلكه يك بعد از ابعاد اين مسائل را تشكيل مىدهد .
علم تاريخ در هر سه معنى و مفهوم خود سودمند است . حتّى تاريخ نقلى ، يعنى علم به احوال و سيرهء زندگى اشخاص ، مىتواند سودمند و حركت آفرين و جهتبخش و مربّى و سازنده باشد ، و البته بستگى دارد كه تاريخ زندگى چه اشخاصى باشد و چه نكاتى از زندگى آنها استخراج گردد . انسان همانطور كه به حكم قانون « محاكاة » تحت تأثير رفتار و تصميمات و خلق و خوى و همنشينى مردم همزمان خود واقع مىگردد ، و همانطور كه زندگى عينى مردم همزمانش براى وى درسآموز و عبرتآميز مىگردد ، و بالأخره همانطور كه از مردم همزمان خود ادب و راه و رسم زندگى مىآموزد و احيانا لقمانوار از بىادبان ادب مىآموزد كه مانند آنها نباشد ، به حكم همين قانون از سرگذشت مردم گذشته نيز بهره مىگيرد . تاريخ مانند فيلم زندهاى است كه گذشته را تبديل به حال مىنمايد ، از اينرو قرآن كريم نكات سودمندى از زندگى افرادى كه صلاحيّت دارند « الگو » و « اسوه » باشند مطرح مىكند و احيانا تصريح مىكند كه آنها را « اسوه » قرار دهيد . دربارهء رسول اكرم مىفرمايد :
لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ
( 1 ) .
در شخصيّت رسول خدا الگوى عالى براى شما وجود دارد .
و دربارهء ابراهيم مىفرمايد :
قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَ الَّذِينَ مَعَهُ
( 2 ) .
در ابراهيم و آنان كه با او بودند براى شما الگوى عالى وجود دارد .
هامش
( 1 ) . احزاب / 21 .
( 2 ) . ممتحنه / 4 .