تاريخ علمى
مقدّمتا بايد يادآورى كنيم كه تاريخ علمى مبتنى بر مطلبى است كه در گذشته بيان كردهايم و آن اينكه جامعه ، مستقل از افراد اصالت و شخصيّت دارد . اگر جامعه ، مستقل از افراد اصالت نداشته باشد جز افراد و قوانين حاكم بر آنها چيزى وجود نخواهد داشت و در نتيجه تاريخ علمى ، كه علم به قواعد و سنن حاكم بر جامعههاست ، بلاموضوع است . قانون داشتن تاريخ فرع بر طبيعت داشتن تاريخ است و طبيعت داشتن تاريخ فرع بر طبيعت داشتن جامعه است . در مورد تاريخ علمى مسائل ذيل بايد بررسى شود :
1 . تاريخ علمى - چنان كه قبلا اشاره شد - متّكى به تاريخ نقلى است . تاريخ نقلى به منزلهء موادّ است براى لابراتوار تاريخ علمى . پس اوّل بايد تحقيق شود كه آيا تاريخ نقلى ، معتبر و قابل اعتماد است يا نه ؟ اگر قابل اعتماد نباشد هر گونه تحقيق علمى دربارهء قوانين حاكم بر جامعهها در گذشته ، پوچ و بىمورد است .
2 . فرضا تاريخ نقلى قابل اعتماد باشد و فرضا براى جامعه طبيعت و شخصيّت