نقش تاريخى پيامبران
آيا پيامبران نقشى مثبت يا منفى در حركت تاريخ داشتهاند يا بكلّى فاقد نقش بودهاند ؟ اگر نقشى داشتهاند چه نقشى بوده است ؟ مثبت بوده يا منفى ؟
اينكه پيامبران نقش مؤثّرى در تاريخ داشتهاند و مردمى بىاثر و نقش نبودهاند ، حتّى از طرف مخالفان دين و مذهب جاى انكار نيست . پيامبران در گذشته مظهر يك قدرت عظيم ملّى بودهاند . قدرتهاى ملّى در گذشته - در مقابل قدرتهاى ناشى از زر و زور - منحصر بوده به قدرتهاى ناشى از گرايشهاى خونى و قبيلهاى و ميهنى كه سران قبائل و سرداران ملّى مظهر آن به شمار مىرفتهاند ، و ديگر قدرتهاى ناشى از گرايشهاى اعتقادى و ايمانى كه پيامبران و ارباب اديان مظهر آن به شمار مىرفتهاند .
در اينكه پيامبران با پشتوانهء نيروى مذهبى ، قدرتى بودهاند سخنى نيست ، سخن در جهت عملكرد اين نيروست . اينجاست كه نظريّات مختلف ابراز شده است .
الف . گروهى معمولا در آثار و نوشتههاى خود با يك صغرا و كبراى ساده مدّعى مىشوند كه نقش پيامبران منفى بوده است ، به اين بيان كه : جهتگيرى پيامبران ، جهتگيرى معنوى و ضدّ دنيايى بوده است ، محور تعليمات پيامبران انصراف از دنيا و توجّه به آخرت ، پرداختن به درون و رها ساختن برون ، گرايش به ذهنيّت و گريز از