داشتهاند احيانا مواردى پيدا مىشود كه تكامل شعور اجتماعى بشر موجب بىنيازى از پشتوانهء تعليمات دينى است ، ولى اساسىترين نقشها همانهاست كه در گذشته بوده و در آينده به قوّت خود باقى خواهد بود . اينك موارد تأثير تعليمات پيامبران در تكامل تاريخى :
1 . تعليم و تربيت
تعليم و تربيت در گذشته انگيزهء دينى و مذهبى داشته است . انگيزهء مذهبى در گذشته يار و ياور معلّمان و پدران و مادران بوده است . اين مورد از مواردى است كه تكامل شعور اجتماعى ، نياز به انگيزهء مذهبى را رفع كرده است .
2 . استوار ساختن ميثاقها و پيمانها
زندگى اجتماعى بشر بر اساس محترم شمردن پيمانها و ميثاقها و قراردادها و وفاى به عهدهاست . احترام به عهد و پيمان يكى از اركان جنبهء انسانى تمدّن بشرى است . اين نقش را همواره مذهب بر عهده داشته است و هنوز كه هنوز است جانشينى پيدا نكرده است . « ويل دورانت » با آنكه يك عنصر ضدّ مذهب است ، در كتاب درسهاى تاريخ به اين حقيقت اعتراف مىكند و مىگويد :
« مذهب . . . به مدد شعائر خود ميثاقهاى بشرى را به صورت روابط با مهابت انسان و خدا در آورد و از اين راه استحكام و ثبات به وجود آورده است . » ( 1 )
مذهب به طور كلّى پشتوانهء محكم ارزشهاى اخلاقى و انسانى بوده است .
ارزشهاى اخلاقى منهاى مذهب در حكم اسكناس بدون پشتوانه است كه زود بىاعتبارىاش روشن مىشود .
هامش
( 1 ) . درسهاى تاريخ / ص 55 .