ما فى الضّمير افراد بود و با لطائف الحيل كوشش مىكرد كوچكترين نشانهاى از مخالفت با عقايد مذهبى در فردى يا جمعى پيدا كند و با خشونتى وصف ناشدنى آن فرد يا جمع را مورد آزار قرار دهد .
اين بود كه دانشمندان و محقّقان جرأت نداشتند بر خلاف آنچه كليسا آن را علم مىداند بينديشند ؛ يعنى مجبور بودند آنچنان بينديشند كه كليسا مىانديشد . اين فشار شديد بر انديشهها كه از قرن 12 تا 19 در كشورهاى فرانسه ، انگلستان ، آلمان ، هلند ، پرتغال ، لهستان و اسپانيا معمول بود ، بالطّبع عكس العمل بسيار بدى نسبت به دين و مذهب به طور كلّى ايجاد كرد .
كليسا محاكمى به نام « انگيزيسيون » يا « تفتيش عقايد » به وجود آورد كه نام اين محاكم از وظيفهاى كه به عهدهء آنها گذاشته شده بود ، حكايت مىكند .
ويل دورانت مىنويسد :
« محكمهء تفتيش عقايد ، قوانين و آيين دادرسىاى خاصّ خود داشت . پيش از آنكه ديوان محاكمات آن در شهرى تشكيل شود ، از فراز منابر كليساها فرمان ايمان را به گوش مىرسانيد و از مردم مىخواست كه هر كدام ، از ملحد و بىدين و بدعتگذارى سراغ دارند به سمع اعضاى محكمهء تفتيش برسانند . آنها را به خبرچينى ، به متّهم ساختن همسايگان ، دوستان و خويشاوندان تحريض و تشويق مىكردند . . . به خبرچينان قول رازپوشى كامل و حمايت داده مىشد و آن كس كه ملحدى را مىشناخت و رسوا نمىساخت يا در خانهء خويش پنهان مىداشت ، به لعن و تكفير و نفرين گرفتار مىگشت . . . طرق شكنجه در جاها و زمانهاى مختلف ، متفاوت بود . گاه مىشد كه دست متّهم را به پشتش مىبستند و سپس با آنها مىآويختندش . ممكن بود كه او را ببندند چنان كه نتواند حركت كند و آنگاه چندان آب در گلويش بچكانند كه به خفگى افتد . ممكن بود كه طنابى چند بر اطراف بازوان و ساقهايش ببندند و چندان محكم كنند كه در گوشتهاى تنش فرو رود و به استخوان برسد » . ( 1 )
و هم او مىگويد :
« شمارهء قربانيان . . . از سال 1480 تا 1488 [ يعنى در مدّت 8 سال بالغ بر ] 8800 تن سوخته و 96494 تن محكوم به مجازاتهاى ديگر ، و از سال 1480 تا 1808 بالغ
هامش
( 1 ) . تاريخ تمدّن ، ج 18 / ص 349 و 351 .