شد . آن راز چه بود ؟ يك چيز ، يك چيز بسيار ساده : ضعف منطق مادّيين و ترس آنها از مواجهه با مسائل در چهرهء اصلى .
مادّيين كاملًا احساس كردهاند كه اگر مسائل را به صورت اصلى و صحيح مطرح كنند ، كلاهشان سخت پس معركه است ؛ ناچار كانالهاى انحرافى ايجاد مىكنند و مغلطه به كار مىبرند .
انديشههاى مادّى در جهان اسلام و در فرهنگ و تمدّن اسلامى سابقهء طولانى دارد . از آيات قرآن برمىآيد كه انديشهء انكار خدا و معاد در عصر جاهليّت در ميان مردم جزيرة العرب وجود داشته است . از قرن دوّم هجرى كه اختلاط ملل مختلف آغاز شد و برخورد عقايد و آراء سخت اوج گرفت ، مادّيين در كمال آزادى عقايد و انديشههاى خويش را در محافل علمى و در مجالس علنى ابراز مىداشتند و ديگران را به پيروى از مكتب خويش دعوت مىكردند . احياناً در مسجد الحرام و يا مسجد النّبى حلقه تشكيل مىدادند و به گفتگو دربارهء عقايد خويش مىپرداختند .
اينچنين آزادى براى مادّيين در هيچ محيط مذهبى در جهان سابقه ندارد . با همهء اينها ، با آنكه انديشههاى مادّى همواره در محافل علمى و غير علمى مطرح بود ، اين انديشهها طرفدارانى از انديشمندان واقعى به دست نياورد . افرادى بودهاند كه مادّى فكر مىكردهاند ، ولى هيچگاه شخصيّت برجستهء صاحبنظر علمى را نمىيابيم كه واقعاً پيرو مكتب مادّى باشد . آنچه احياناً به ابن مقفّع و محمّد بن زكريّاى رازى و يا خيّام نسبت داده مىشود ، اساس درستى ندارد و غالباً دشمنان اينها روى اغراض شخصى اين نسبتها را دادهاند ( 1 ) .
با اينكه در همهء دورهها زنادقه و دهريّينى بودهاند كه با شعر و نثر و خطابه عقايد خويش را تبليغ مىكردهاند ، ما از نظر تاريخ انديشه به انديشهاى قابل طرح از مادّيين برنمىخوريم . انديشههايى كه به سود فلسفهء مادّى و به عنوان اشكال و ايرادى بر فلسفهء الهى طرح شده - كه قابل بررسى بوده است - از طرف خود الهيّون طرح شده است .
از اين رو مادّيين در جهان اسلام « تاريخ » و سرگذشت دارند ، اما انديشههاى مادّى
هامش
( 1 ) . رجوع شود به كتاب خدمات متقابل اسلام و ايران بخش سوّم ، فصل فلسفه و حكمت .