انتخاب كند و چه محصولى بخواهد بدست آورد ؛ هر بذرى انتخاب كند همان بذر عينا در مزرعهء مستعدّ و مناسب اين جهان رشد داده مىشود .
بلى ، يك حمايت مخصوص از براى اهل حقيقت هست كه رحمت رحيميّه ناميده مىشود ؛ دنيا طلبان از اين رحمت محرومند ، زيرا خواهان آن نيستند . ولى رحمت رحمانيّهء خدا در تمام مردم و در تمام مسيرها على السّويّه جريان دارد . به قول سعدى :
اديم زمين سفرهء عام اوست * بر اين خوان يغما چه دشمن چه دوست
از آنچه در اين بحث گفته شد ، قسمتى از مسائل مورد بحث حل مىگردد .
روشن ساختيم كه حسن فعلى براى پاداش اخروى عمل كافى نيست ، حسن فاعلى هم لازم است ؛ حسن فعلى به منزلهء تن و حسن فاعلى به منزلهء روح و حيات است ؛ و بيان كرديم كه ايمان به خدا و روز رستاخيز ، شرط اساسى و لازم حسن فاعلى است ، و اين شرطيّت يك شرطيّت قراردادى نيست ، يك شرطيّت ذاتى و تكوينى است مانند شرطيّت هر راه معيّن براى مقصد معيّن .
در اينجا فقط اشاره به يك نكته لازم است و آن اينكه ممكن است كسى بگويد براى حسن فاعلى ضرورت ندارد كه حتماً قصد تقرّب به خداوند در كار باشد ؛ اگر كسى عمل خيرى را به انگيزهء وجدان و به خاطر عطوفت و رحمتى كه بر قلبش مستولى است انجام دهد ، كافى است كه عمل او حسن فاعلى پيدا كند . به عبارت ديگر انگيزهء انساندوستى براى حسن فاعلى كافى است ؛ همين كه انگيزه انسان « خود » نباشد حسن فاعلى پيدا مىكند اعمّ از اينكه انگيزه « خدا » باشد يا « انسانيّت » .
اين نكته قابل تأمل است . در عين اينكه ما مطلب بالا را تأييد نمىكنيم كه فرقى نيست ميان اينكه انگيزه خدا باشد يا انسانيت ، و اكنون نمىتوانيم وارد اين بحث عميق بشويم ، در عين حال جدّاً معتقديم هرگاه عملى به منظور احسان و خدمت به خلق و به خاطر انسانيّت انجام گيرد در رديف عملى كه انگيزهاش فقط « براى خود » است نيست . البته خداوند چنين كسانى را بىاجر نمىگذارد . در برخى احاديث وارد شده است كه مشركانى نظير « حاتم » با اينكه مشركند ، به خاطر كارهاى خيرى كه در دنيا كردهاند معذّب نخواهند بود و يا تخفيفى در عذاب آنها داده مىشود .
از روايات زيادى كه در دست داريم كاملًا مىتوان اين مطلب را استفاده كرد :
1 . مجلسى عليه الرحمه از « ثواب الاعمال » شيخ صدوق از علىّ بن يقطين از حضرت امام موسى كاظم ( عليه السّلام ) نقل مىكند كه آن حضرت فرمود :