عبادت صحيح
فخر رازى در تفسيرش ذيل آيه
ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً
« 1 » آوردهاست : متكلمان اتفاق نظر دارند كه كسى خدا را براى ترس از عذاب يا اميد به بهشت عبادت كند ، عبادتش صحيح نبودهاست و اگر نماز خوان بگويد نماز مىخوانم به قصد هراس از جهنم و اميد به ثواب ، نمازش صحيح نيست . « 2 »
حجاج
نيشابورى ، ذيل آيه
. . . وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ . . .
« 3 » ، پس از بيان عادات بد حجاج بن يوسف مىگويد : وى صد و بيست هزار مرد را به قتل صبر ( بى گناه ) كشت . در زندان او هشتاد هزار مرد و سى هزار زن ، بود كه سى و سه هزار تن از آنها مستحق هيچ گناهى چون قطع دست و قتل و آويخته شدن به دار نبودند .
انسان
واژه انسان مشترك بين زن و مرد است و در مذكر و مؤنث استعمال مىشود . گاهى براى زن انسانه به كار مىبرند ، مانند شعر ذيل كه صاحب قاموس مىگويد : لباس از عشق مرد پوشانيد زن جوانى كه ماه شب چهارده از او خجل بود . وقتى چشم من فحشايى كند با اشكش غسل مىكند .
لقد كستنى فى الهواء * ملابس الصب الغزل
انسانة فتانة * بدرالدجى منها خجل
اذا زنت عينى بها * فبالدموع تغتسل
انسان و جنّ
فيروزآبادى مىگويد : انس يعنى بشر مانند انسان . مفرد آن انسى است . وى در بخش نون كتاب قاموس مىگويد : ناس به انس و جنّ گفته مىشود و جمع آن اناس است ، چنين جمعى كه ال بر آن وارد شود ، نادر است . از اين سخن بدست مىآيد كه اطلاق انس بر جنّ صحيح است ولى اين بعيد به نظر مىرسد .
هامش
( 1 ) - اعراف ، 55 .
( 2 ) - صحيح آنست كه گفته شود عبادت كمال مطلوبيت ندارد ، نه آنكه تكليف صحيح نباشد .
( 3 ) - حجرات ، 11 .