سبب ضعف مالى به بغداد آمده بود ناگاه فردى را كنار خود مىبيند كه كيسه پولى در دستش مىگذارد بدون آنكه او چهرهاش را ببيند ، و وقتى به كيسه نظر مىكند روى آن نام خود را مشاهده مىكند . 5105712 خ 0 88 خ
در عصر سفير دوم ، بغداد يكى از فعالترين دورهها را در تاريخ سازمان وكالت پشت سر گذارد . به گفته شيخ طوسى ، ده نفر زير نظر سفير دوم در بغداد فعاليت داشتند تا امور سازمان را اداره كنند . اين در حالى بود كه سفير اول با سه دستيار ، امور بغداد را به پيش مىبرد . از جمله اين ده وكيل ، « حسين بن روح نوبختى » بود كه بعدها خود به عنوان سفير سوم ناحيه مقدّسه برگزيده شد . 6105712 خ 0 89 خ شيخ طوسى نام ديگر وكلا را نمىبرد ، ولى بسيار محتمل است كه سه وكيل دستيار سفير اول در ميان آنها قرار داشتهاند ؛ زيرا هر سه در زمان سفير دوم در خدمت سازمان وكالت در بغداد بوده و وى با آنها در تماس مستقيم قرار داشته است . قطّان فعالترين وكيل بغداد بود . بنابه نقل كشّى ، ابو حامد مراغى مىگفت : « پس از ابو جعفر ، هيچ كس به امام نزديكتر از محمد بن احمد بن جعفر قمى ( قطّان ) نبود » . 7105712 خ 0 90 خ صدوق نيز ضمن معرفى كسانى كه موفق به رؤيت حضرت مهدى عليه السّلام در عصر غيبت صغرى و وقوف بر معجزات آن جناب شدهاند ، از ميان وكلاى بغداد ، علاوه بر عمرى و پسرش ، و حاجز و بلالى ، از عطّار نيز نام مىبرد كه همان محمد قطّان است ، 8105712 خ 0 91 خ زيرا وى لقب عطّار نيز داشته است و اين دو شغل پوششى براى فعاليتهاى مخفى او بوده است . وى واسطه مستقيم بين امام و اماميه از طريق سفير دوم بود ؛ گرچه اماميه به ندرت از نحوه رابطه او با سفير دوم مطلع بودند و شايد به همين دليل بود كه حسن بن فضل مىانديشيد وى سفير است . 9105712 خ 0 92 خ
از ماخذ موجود به سختى مىتوان نام ساير وكلاى بغداد را مشخص كرد ؛ بهويژه اگر طول دوران سفارت سفير دوم را ( كه كمتر از پنجاه سال بود ) لحاظ كنيم و اينكه احتمالا بعضى از وكلا همچون احمد بن اسحاق ، قطّان و حاجز وفات كرده باشند يا با ديگرى جايگزين شده باشند . بنابه نقل ابن رستم طبرى ، احمد بن اسحاق به هنگام بازگشت به قم در حلوان درگذشته است ، 0205712 خ 0 93 خ ولى تاريخ وفات وى را مشخص نمىكند . گرچه حاصل نقل ضعيفى از صدوق ، وفات وى در عصر امام عسكرى عليه السّلام است ، 1205712 خ 0 94 خ ولى ادله و قراينى ، حيات وى در عصر غيبت صغرا را ثابت مىكند . بنابه نقل صدوق ، پس از حاجز ، سمت او به « محمد بن جعفر اسدى رازى » واگذار شد . 2205712 خ 0 95 خ
سازمان وكالت و نقش آن در عصر ائمة ( ع ) ( فارسي ) — صفحة 89
مساهمون: محمدرضا جبارى
ص٨٩