نكته آخر آنكه ، توقيعات ناحيه مقدّسه در تمامى دوره غيبت صغرا ، به استثناى برههاى كوتاه ، به دست سفرا و بابها و وكلا امام دوازدهم عليه السّلام صادر مىشده است .
روايت شيخ طوسى ، حاكى از استمرار صدور توقيعات در طول اين دوره است . شيخ طوسى درباره سفير اول و دوم مىگويد : « توقيعات صاحب الامر عليه السّلام به دست عثمان بن سعيد و پسرش محمد براى شيعيان و خواصّ اصحاب امام عسكرى عليه السّلام خارج مىشد . » 8746712 خ 0 137 خ و درباره سفير دوم مىگويد : « وى به مدت حدود پنجاه سال ، متولّى امر سفارت بود و مردم اموال خود را به سوى وى حمل مىكردند و او نيز توقيعات را براى مردم خارج مىساخت به همان خطّى كه در دوره زندگانى امام عسكرى عليه السّلام خارج مىشد . » 9746712 خ 0 138 خ در روايت مربوط به « قاسم بن علاء » نيز آمده كه : « توقيعات صاحب الزمان عليه السّلام بهطور مستمر به دست ابو جعفر محمد بن عثمان عمرى و پس از وى به دست ابو القاسم حسين بن روح قدس الله روحهما براى وى صادرمىشد . » 0846712 خ 0 139 خ
اين نقلها حاكى از استمرار صدور توقيعات در عصر سفير دوم و سوم است . در عين حال ، « ابو سهل نوبختى » در كتاب « التنبيه فى الامامة » مدعى است كه پس از شهادت امام عسكرى عليه السّلام براى مدتى بيش از بيست سال ، توقيعات حضرت مهدى عليه السّلام براى شيعيان خارج مىشد ، و سپس انقطاعى در صدور اين توقيعات حاصل شد . 1846712 خ 0 140 خ بر اين اساس ، برخى از محققان 2846712 خ 0 141 خ دوره انقطاع صدور توقيعات را بين سالهاى 280 تا 290 ق و حتى تا پايان دوره سفارت سفير دوم ( 305 هجرى ) برآورد كردهاند . اما با توجه به شواهدى كه ارائه شد ، اين سخن قابل پذيرش نيست ؛ و كلام ابو سهل نوبختى نيز قابل حمل بر انقطاع موقت صدور توقيعات به علّت بروز شرايط حادّ و سخت براى شيعيان در عصر معتضد عباسى است ؛ شرايطى كه اقتضا مىكرد شيعيان كمتر با سفير مرتبط شوند تا سفير نيز براى عرضه توقيعات مجبور به ملاقات با شيعيان نباشد . روايت شيخ طوسى درباره شرايط عصر معتضد چنين است : « در زمان معتضد ، امر بر شيعيان جدّا دشوار و سخت بود ، و از شمشيرها خون مىچكيد ، و كسى نسبت به آنچه براى ابو جعفر عمرى حمل مىشد اطلاع نمىيافت ، و به حامل اموال تنها گفته مىشد : به فلان موضع برو و آنچه آوردهاى تحويل بده ! بدون آنكه به وى رسيدى داده شود و يا بر چيزى اطلاع حاصل نمايد ! . » 3846712 خ 0 142 خ
پس از مدتى ، صدور توقيعات ادامه يافت و در عصر سفير سوم نيز توقيعات متعددى
سازمان وكالت و نقش آن در عصر ائمة ( ع ) ( فارسي ) — صفحة 318
مساهمون: محمدرضا جبارى
ص٣١٨