است ، و همچنين در دسترس نبودن نسخ بعضى از كتب و تراجِم مؤلفين آنها بسا موجب مجهوليّت مؤلفش شده مثل كتاب « ثاقب المناقب » كه مؤلف ( مجلسى ره ) از صاحبش بلفظ « بعض قدماء » تعبير مىكند .
و عجبتر از آن كتاب « الامامة و التبصرة » است كه نسبت ميدهد به على بن بابويه ، با اينكه سند كتاب مساعد نيست ، بلكه اين كتاب « جامع الاحاديث » على بن احمد بن جعفر قمى مؤلف كتاب « العروس » است .
و از همين باب است اينكه نسبت ميدهد كتاب « ازاحة العلة في معرفة القبله » را به فضل بن شاذان ( كتاب « العشرة » چاپ كمپانى صفحه 152 ) با اينكه در جاى ديگر بخلاف همين كلمه بشاذان بن جبرئيل قمى نسبت ميدهد ( كتاب العشره چاپ كمپانى صفحه 153 ) و مثل همين اشتباه و تناقض به صاحب وسائل هم رخ داده و همين كتاب را در وسائل بفضل بن شاذان ، و در فهرست وسائل بشاذان بن جبرئيل نسبت داده ! و همچنين محدّث نورى در مستدرك ، طعن بر صاحب وسائل زده و غفلت از فهرست كرده است . پيش ما سه جزء از اجزاء بحار از نسخهء مؤلف موجود است كه همان سه جزء كتاب الايمان و الكفر و مكارم الاخلاق ميباشند .
آنچه تدبّر در آنها بدست ميدهد و در غير آنها از نسخ اصل بحار مشاهده نموده - ايم ، اينست كه : حال اين كتاب در چگونگى تأليف و وضع و كتابت غير از وضعيّت حال ساير تأليفات مىباشد . كسى كه در يكى از اين مجلدات تأمل بكند خواهد ديد كه جزوات چندى است كه هم از حيث كاتب مختلف و هم از حيث خط و قلم مختلف مىباشد و بسا حجم و اندازهء صفحات و گاهى مقدار و عدد اوراق جزوات هم مختلف و بعضى بزرگ و بعضى كوچك هستند .
و بسا در ميان يك جزوه چند صفحه سفيد يا در صدر يا ذيل يك صفحه مقدارى سفيد ديده مىشود و با اين اختلاف فاحش از حيث خط و قلم غالبا خط مؤلف نيستند فقط غالب عناوين ابواب و آيات در صدر ابواب دارند و بيانات كه در ذيل اخبار ثبت شدهاند به خط خود مؤلفاند . با اين همه بياناتى كه در جلد مكارم الاخلاق ذكر شده با خط غير است و نوعا از
بحار الأنوار ( زندگانى حضرت مهدى موعود عج ) ( فارسي ) — صفحة 84
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٨٤