منقرى ( ص 570 ) آمده است : عثمان به دست مردمى كشته شد كه از اعمال خودسرانهاش به خشم آمده بودند ؛ بنابراين نبايد قاتلان او را مشمول قصاص دانست . در واقع اين درگيرى ، ريشههاى بسيار عميقترى داشت . مسئله برترى شام يا عراق بود ، و همچنين احتمالا دو برداشت متفاوت از خط مشى و سياستى كه بايد در دولت اسلامى دنبال مىشد .
على [ عليه السّلام ] چون دريافت كه معاويه تسليم نخواهد شد ، دست به رفتار تهاجمى زد . دو سپاه ، هريك با دهها هزار نيرو ، در دشت صفين روياروى هم قرار گرفتند . پس از چند زد و خورد كه با يك آتشبس در محرم سال 37 ق / ژوئن - جولاى 657 م متوقف شد ، و نيز پس از چند مذاكره و صلح ، جنگ درگرفت . جنگ به مدت يك هفته بين نيروهاى سواره و پياده ادامه يافت كه نهايتا به درگيرى شديدى در ليلة الهرير ( شب هياهو ) انجاميد كه مصادف با دهم صفر سال 37 ق / 28 جولاى 657 م بود . به نظر مىرسيد ستارهء اقبال معاويه روى به افول نهاده بود كه عمرو بن عاص به معاويه توصيه كرد تا دستور دهد سربازانش نسخههاى قرآن را بر فراز نيزههاى خويش بالا برند . اين حركت كه در تاريخ مسلمين شهرت دارد ، به مفهوم تسليم شدن نبود ، بلكه معاويه بدين وسيله از جنگجويان خواست كه مسئله را از طريق مشورت با قرآن ، حل و فصل كنند . هر دو لشكر كه از نبرد خسته شده بودند ( بنابر منابع ، شمار كشتهشدگان بالغ بر هفتاد هزار يا حتى بيشتر بود ) ، سلاحهاى خويش را بر زمين نهادند . هواداران على [ عليه السّلام ] او را وادار ساختند تا حلّ اختلاف را همانگونه كه معاويه پيشنهاد كرده بود ، به حكميت واگذارد ؛ و نيز او را وادار ساختند تا حكم خويش را از ميان افراد بىطرف برگزيند ؛ زيرا كاملا مطمئن بودند كه حق به جانب خودشان است ! قرّاء كه شمار زيادى از آنان در لشكر على [ عليه السّلام ] حضور داشتند ( گرچه شمارى از ايشان در لشكر معاويه نيز بودند ) ، نقش مهمى در اين تصميمگيريها ايفا كردند .
تصوير امامان شيعه در دائرة المعارف اسلام ( فارسي ) — صفحة 28
مساهمون: محمود تقى زاده داورى
ص٢٨