درحالىكه شورشيان ، بصره را اشغال و بسيارى از نفّار را در آنجا قتل عام كردند ، على [ عليه السّلام ] حاميان خويش را به كوفه فرستاد تا مردم آن ديار را به يارى خويش فراخواند ، و هنگامى كه نيروى كافى فراهم آورد ، عازم بصره شد . از آنجا كه هر دو گروه هدفشان حل مسالمتآميز اين نزاع بود ، مذاكرهاى براى دستيابى به يك توافق صورت گرفت كه مطابق آن ، على [ عليه السّلام ] بايد خود را از دست نفّار خلاص مىكرد ( و در عين حال زندگى آنان را تضمين مىنمود ) ، اما اين سرانجامى نبود كه افراطيان گروه على [ عليه السّلام ] به دنبال آن بودند . آنان جنجالى بر پا كردند كه به جنگ منتهى شد . اين جنگ در وقايعنگارى مسلمين به جنگ جمل معروف شد . ( 15 جمادى الثانى سال 36 ق / 9 دسامبر 656 م ) [ ر . ك : مدخل :
AL - DJAMAL
] . در اين جنگ طلحه و زبير جان خود را از دست دادند ، اما عايشه به دستور قاطع على [ عليه السّلام ] ، تحت الحفظ به مدينه بازگشت .
درگيرى با معاويه
پس از اين موفقيت ، على [ عليه السّلام ] اميدوار بود كه بيعت حاكم شام را از طريق مذاكراتى با او ، به دست آورد ؛ اما اين اميدى بيهوده بود . معاويه با استناد به آياتى از قرآن ( اسراء ( 17 ) ، 32 / 35 ) كه كشتن افراد را ممنوع كرده ، مگر اينكه به حق باشد ( الا بالحق ) ، و در عين حال حق خونخواهى از كشته شدهء به ناحق ( مظلوما ) را به ولىّ او ( يعنى خويشاوند نزديكش ) واگذار ساخته است ، خواستار تسليم كردن قاتلان عثمان شد . معاويه معتقد بود عثمان به ناحق كشته شده است در نتيجه قصد داشت اين حق اعطا شده از سوى خداوند را استيفا كند . در اين اثنا ، او همچنان از بيعت با على [ عليه السّلام ] خوددارى مىورزيد . منابع ، دربارهء اينكه على [ عليه السّلام ] براى ردّ تقاضاى معاويه ، به چه نظريهاى قايل بود ، بيان روشنى ندارند ؛ به استثناى بيان صريحى كه در كتاب وقعة صفّين نوشتهء نصر بن مزاحم