و هرگاه جنگ شدّت گيرد در آن وقت به هر طريق كه امكان داشته باشد ايستاده يا سواره يا در حال راه رفتن نماز مىگزارند و اگر بخواهند با جماعت يا فرادا به جا مىآورند كه با آن صلات ( مطاردة ) گويند و اگر رو به قبله كردن در تمامى نماز ممكن نباشد در بعضى از نماز كه بتواند رو به قبله مىكند اگر چه تكبيرة الاحرام باشد و ركوع و سجود بر يال اسب يا كوههء زين كند و اگر ركوع و سجود متعذر باشد با اشاره به سر كفايت مىكند و يا به هم گذاشتن و باز كردن چشمها باشد و اگر رو به قبله كردن گرچه در تحريمه باشد ممكن نشود استقبال ساقط مىشود .
و هرگاه نماز با قرائت و ايماء و اشاره به ركوع و سجود ممكن نباشد عوض قرائت و ركوع و سجود و واجبات آنها تسبيحات اربعه :
« سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله الا اللّه و اللّه اكبر »
كفايت مىكند البته نيّت و تكبيرة الاحرام را بر ايماء و تسبيحات مقدم مىدارد و با تشهد و تسليم به نماز خاتمه مىدهد و نقل شده كه امام امير المؤمنين ( ع ) در جنگ صفين در ليلة الهرير ظهرين و عشائين را آن طور نماز گزاردند .
غرض اقسام نماز خوف زياد است و اسامى دارد و در سفر و حضر قصر است :
1 . ذات الرقاع .
2 . صلات عسفان كه اسم جايى است در سه ميلى مكّهء معظمه و رسول اللّه ( ص ) در آنجا آن نماز را خوانده و آن نيز ترتيبى دارد و در جواهر الكلام مسطور است .
3 . صلات بطن النخل .
4 . صلات شدة الخوف و كيفيّت بعضى از آنها متعدد است و در كتب فقه اماميّه رضوان اللّه عليهم مشروحا بيان شده است .
از اين اقسام نماز خوف معلوم مىشود كه در اسلام نماز و خصوصا آن را با جماعت خواندن چقدر اهميّت زياد دارد و نظر به اهميّت نماز با جماعت بسيار دور از اعتبار است كه روز عاشورا حضرت سيد الشهداء ( ع ) كه براى برپا نگاه داشتن دين اسلام واقعى تا دين يزيدى اموى جاى اسلام واقعى را نگيرد از جان خود در راه خدا گذشت و وقت نماز رسيد آن را به يكى از راههاى نماز خوف با جماعت نخوانده باشد و لذا عبارات كتب مقاتل و تواريخ معتبره آن است كه امام ( ع ) در روز عاشورا نماز خوف به جا آورد چنانچه در عبارت شيخ اعظم مفيد ( ره ) و بزرگان ديگر موجود است .
ولى سيد محقق معاصر مقرم ( رحمه اللّه ) را در كتاب مقتل الحسين ( ع ) طبع دوم ص 279 ، ط
تحقيق دربارهء اول اربعين حضرت سيد الشهدا ( ع ) ( فارسي ) — صفحة 388
مساهمون: محمد على قاضى طباطبائى
ص٣٨٨