اين كتاب را در سال 576 ه تمام كرده و در آغاز آن گفته است : وى در نگارش اين كتاب از كتابهاى المنهاج و المعراج بهره برده است . المنهاج نوشتهء راوندى است ولى نويسندهء شرح المعراج معلوم نيست .
ميرزا حسين نورى و مؤلف كتاب كشف الحجب ، برابر حكايتى كه از او نقل شده ، گفتهاند : نام اين شرح ، الاصباح است . اما آنچه در رجال بحر العلوم ذكر شده آن است كه قطب الدين كيدرى كتابى به نام الاصباح در فقه نوشته و شرحى هم بر نهج البلاغه دارد . در الذّريعة نيز آمده است : شرح كيدرى بر نهج البلاغه ، حدائق الحقايق نام دارد . اما وى در جاى ديگرى از همان كتاب حدائق الحقايق را به سيد علاء الدين محمد بن ابو تراب اصفهانى ، از سادات گلستانه ، نسبت داده و گفته است وى كتابى به عنوان بهجة الحدائق را در تلخيص اين شرح به نگارش در آورده . بنابراين ناميدن اين شرح به نام الاصباح از روى تسامح است .
ميرزا حسين نورى گويد : همهء اين شروح پيش از نگارش شرح ابن ابى الحديد و با فاصله بسيارى از آن نوشته شدهاند . با اين وجود ، ابن ابى الحديد مىگويد : تا آنجا كه مىدانم ، به جز قطب راوندى كس ديگرى بر نهج البلاغه شرح ننوشته است .
نگارنده : پيشتر از تمامى اين شروح ، چنان كه بعدا خواهد آمد شرح على بن ناصر معاصر شريف رضى است .
8 . شرح عبد الحميد بن ابى الحديد معتزلى ( اين كتاب دو بار در ايران و يك بار در مصر به چاپ رسيده است ) .
9 . خلاصه شرح ابن ابى الحديد از سلطان محمود بن غلامعلى طبسى مشهدى ، قاضى مشهد .
10 . شرح كبير شيخ كمال الدين ميثم بحرانى كه از نظر حجم با شرح ابن ابى الحديد برابرى مىكند . اين شرح در ايران به طبع رسيده است .
11 . شرح متوسط بحرانى .
12 . شرح صغير بحرانى .
13 . شرح كمال الدين عبد الرحمن بن محمد بن ابراهيم عتايقى حلى از علماى سدهء هشتم در چهار جلد . وى اين شرح را با گزيدههايى از شرح كبير ابن ميثم و شروح كندرى و قاضى عبد الجبار و ابن ابى الحديد به نگارش در آورده است .
14 . منهج الفصاحة في شرح نهج البلاغه ، از جلال الدين حسين بن شرف الدين عبد الحق اردبيلى معروف به الهى متوفى در سال 905 ه . وى اين كتاب را براى شاه اسماعيل صفوى به فارسى نگاشت . نسخهاى از اين كتاب هم اكنون در خزانهء اسعد افندى ،
سيره معصومان ( فارسي ) — صفحة 783
مساهمون: على حجت كرمانى
ص٧٨٣