سومين عمارت
سومين كسى كه قبر امير المؤمنين را عمارت كرد فنا خسرو بن بويه ديلمى بود كه در ايام الطائع به چنين اقدامى دست زد . وى مقبرهء على ( ع ) و نيز مقبرهء حسين ( ع ) را عمارت كرد و در بزرگداشت اين دو قبر و اختصاص اوقاف به آنها ، تلاش بسيارى كرد . وى بر قبر امير المؤمنين بنايى بزرگ ساخت و اموالى گرانبها بدان بخشيد و ديوارهاى آن عمارت را با چوبهاى منقوش ساج پوشانيد و گنبدى سپيد بر آن ساخت . ابن حجاج شاعر مشهور دربارهء آن گنبد مىگويد :
اى صاحب گنبد سپيد بر نجف هر كس قبر تو را زيارت كند و شفا بطلبد نزد توست شفا .
عضد الدوله در سال 367 ه بر عراق دست يافت و در سال 372 ه از دنيا رفت و ظاهرا تاريخ ساختن اين عمارت به سال 369 ه مربوط مىشود . و آنچه در برخى از كتابها ديده مىشود كه سال ساختن اين عمارت را 338 يا 376 ذكر كردهاند ، اشتباه است . زيرا تاريخ اول ، پيش از دست يافتن عضد الدوله بر عراق و تاريخ دوم به پس از مرگ او ، مربوط مىشود .
ديلمى در كتاب ارشاد القلوب ، پس از آنكه ذكر مىكند هارون دستور داد كه بر قبر على گنبدى با چهار در بسازند ، مىنويسد : اين ساختمان تا زمان سلطان عضد الدوله بر جاى بود .
چون عضد الدوله بيامد ، در همين مكان خود و لشكرش نزديك يك سال اقامت كردند . وى دستور داد صنعتكاران و استادان فن را از اطراف و اكناف آوردند و اين عمارت را خراب كرد و اموال بسيار و گرانبهايى خرج كرد تا آنكه دو مقبره را به صورتى نيكو و زيبا ساختند و اين عمارتى است كه تا پيش از عمارت امروزى ، باقى بود .
ظاهرا آن عمارتى كه پيش از عمارت عضد الدوله بوده همان بنايى است كه هارون الرشيد آن را ساخته بود يا آنكه آن عمارتى بود كه حسن بن زيد آن را بنا كرده بود .
مؤلف كتاب عمدة الطالب هنگامى كه از اين عمارت ياد مىكند ، مىنويسد : « عضد الدوله براى اين عمارت اوقافى نيز تعيين كرد و اين عمارت تا سال 753 ه باقى بود . وى ديوارهاى اين بنا را با چوبهاى نقاشىشدهء ساج پوشانيده بود . اين عمارت آتش گرفت و پس از اين واقعه ساختمان امروزى اين قبر ساخته شد و از عمارتى كه عضد الدوله ساخت ، جز اندكى ، چيزى باقى نماند . قبور آل بويه اكنون موجود و مشهور و جزو قسمتهايى است كه دچار آتشسوزى نشد » .
اما در خاتمهء كتاب الاماقى فى شرح الايلاقى نوشتهء عبد الرحمن عتايقى حلى ، مجاور در نجف اشرف ، در نسخهء خطى كه كتابت آن در ماه محرم سال 755 ه به اتمام رسيده و هم اينك در خزانه علوى موجود است ، گفته شده : « در اين سال بارگاه على ( ع ) آتش گرفت و قبر