مظالم و عفو سيّئات و بذل احسان و ايصال نعمت بىپايان ، و الّا مترتبهء كبريائى بلندتر است از اتّصاف به امثال اين صفات گاهى كه به معانى خود مستعمل باشد .
و « ضلال » عدول و بيرون رفتن است از راه حق و طريق مستقيم كه جادهء ايمان و تصديق به جميع پيغمبران و كتابهاى ايشانست و اگر چه از روى خطا باشد ، يعنى به گمان راستى بىآنكه به حجّت و دليل عقلى به آن راه رفته باشد كه ضالّش مىگويند . و بدرستى كه مشهور شده است ميان مفسّرين تفسير
الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ
به يهود كه به سبب عناد و طغيان و قتل پيغمبران و تحريف كتاب تورات و تبديل الفاظ آن ، حق سبحانه و تعالى بر ايشان خشم گرفته و در حق ايشان فرموده كه :
غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ
« 1 » .
و
« الضَّالِّينَ »
به نصارى كه بواسطهء افراط و تفريط در شأن عيسى و سيّد انبياء گمراه گشتند و از صراط مستقيم گرديده ميل به وادى ضلالت و گمراهى كردند كما قال سبحانه :
وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا كَثِيراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ
« 2 » .
و گاه هست كه تفسير كرده مىشود
الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ
را به عاصيان در فروع كه موافق شريعت مطهّره عمل نكنند ، و
الضَّالِّينَ
را به مخالفان در اعتقاديّات كه اصول دين است از توحيد و عدل و نبوت و امامت و معاد . و مختار تفسير ثانى است ، و دليل اين قول آنكه : منعم عليه كسى است كه توفيق يافته باشد در جمع نمودن ميانهء علم به احكام اعتقاديّه و ميانهء عمل به شريعت مطهّره ، پس مقابل منعم عليه كسى است كه خلل يافته باشد يكى ازين دو قوّت او كه عاقله و عامله باشد ، به اينكه تعقّل احكام اعتقاديّات را چنان كه بايد نكرده باشد ، يا عمل در فروع به شريعت مطهّره
هامش
( 1 ) سوره فتح : 48 - آيهء 6 : « خداوند بر آنان خشم گرفت و آنان را لعنت كرد » .
( 2 ) سوره مائده : 5 - آيهء 77 : « و از خواستههاى قومى پيروى مكنيد كه پيش از اين گمراه شده و بسيارى را به گمراهى كشاندند و خود نيز از راه راست منحرف گشتند » .