معطوف و معطوف عليه را . و جايز داشته شده است متضمن بودن غير ، معنى مغايرت و نفى را با هم نه اينكه « غير » به معنى « لا » است و بس تا آنكه اشكال برو وارد آيد كه اسم چون مىتواند بود كه به معنى حرف بوده باشد ؟ و چون كه لفظ « غير » متضمن معنى « لا » بود ازين جهت جايز است تركيب انا زيدا غير ضارب ، بواسطهء رعايت جانب نفى ، چه غير به معنى « لا » است پس اضافهء غير به ضارب ، به منزلهء عدم اضافه مىگردد ، پس جايز باشد تقديم معمول مضاف اليه بر مضاف همچنانچه جايز است گفتن : انا زيدا لا ضارب ، و اگر چه جايز نيست در تركيب انا مثل ضارب زيدا كه بگويى : انا زيدا مثل ضارب ، بواسطهء آنكه ممتنع است وقوع معمول در محلى كه ممتنع باشد وقوع عامل درو ، زيرا كه ضارب ، مضاف اليه مثل است از حيثيت لفظ و معنى ، و ممتنع است كلمهء مضاف اليه كه عامل است مقدم شود بر مضاف ، همچنين به طريق اولى ممتنع است آنكه معمول او مقدم بر مضاف شود .
و در عدول نمودن او - جلّ شأنه - از اسناد غضب به سوى نفس خود با آنكه تصريح نموده است به اسناد عديل و ضد آن كه نعمت است به سوى خود - عزّ سلطانه - اشارهاى است به استحكام علامات عفو و رحمت و تأسيس مبانى جود و مكرمت ، تا آنكه گويا كه آنچه صادر مىشود ازو - جلّ شأنه - همه انعام و تفضّل است نه غير آن ، و آنكه غضب صادر مىشود از غير او نه ازو - تعالى شأنه - و الّا مناسب آن بود كه بعد از قول خود - تعالى شأنه - صراط الّذين انعمت عليهم غير الّذين غضبت عليهم بگويد .
و برين نمط از تصريح اسناد به خود در جانب رحمت ، و اعراض از اسناد به خود در جانب عقاب ، جارى شده است قوله تعالى :
لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ
« 1 » ، كه نگفت : لاعذّبنّكم . با وجودى كه سياق كلام
هامش
( 1 ) سورهء ابراهيم : 14 - آيهء 7 : « اگر شكر گزاريد به شما افزونى دهم ، و اگر ناسپاسى كنيد البته عذاب من سخت است » .