نعم الهى يا دنيوى است يا اخروى ، و هر كدام از اينها يا موهبى است يا كسبى ، و هر كدام از اينها نيز يا روحانى است يا جسمانى . و تفصيل اينها اينست كه :
نعمت دنيوى موهبى يا روحانى است مثل افاضهء عقل و فهم ، يا جسمانى است مثل خلق اعضا . و نعمت دنيوى كسبى يا روحانى است مثل تخليهء نفس به اخلاق زكيّه ، يا جسمانى است مثل تزيين بدن به هيأت مطبوع پاكيزه .
و نعمت اخروى موهبى يا روحانى است مثل آمرزش گناهان به غير توبهء پيش از آن ، يا جسمانى است مثل جويهاى از شير و عسل در بهشت عنبر سرشت . و نعمت اخروى كسبى يا روحانى است مثل آمرزش گناهان و معصيت بعد از توبه و انابت ، يا جسمانى است مثل تلذّذات جسمانيّهء مستجلبه به فعل طاعات و عمل عبادات ؛ و مراد به نعمت در اين آيت وافى هدايت نعم چهارگانهء آخر است كه عبارتست از غفران ذنوب به غير توبه و انابت ، و انهار شير و عسل در جنّت ، و غفران ذنوب با توبه و انابت ، و ملذّذات جسمانيّهء مستجلبه به فعل طاعات و عمل عبادات ؛ و آنچه وسيلهء يافتن اين چهار شود از نعم چهارگانهء اول .
و « غضب » عبارت از ثوران « 1 » يعنى برانگيختن نفس است بواسطهء ارادهء انتقام . و هر گاه اسناد غضب به حضرت عزت شود به اعتبار غايت است يعنى به اعتبار علّت غايى است ، چه مراد به غضب حضرت عزت - جلّ ذكره - آنست كه با ايشان بر وجهى سلوك نمايد كه كسى بر كسى غضب كند و عايد سازد به ايشان آنچه بر غضب مترتّب است يعنى جزاء بد . و برين قياس است اكثر صفاتى كه به حضرت عزت - تعالى وحده - نسبت مىدهند مثل رحمت كه در لغت به معنى رقّت قلب است و مايل داشتن دل است به جانب مردم ، و به اعتبار غايت يعنى اثرى كه بر رقّت قلب مذكور مترتّب مىشود به حضرت عزت اسناد مىكنند و او را - تعالى وحده العزيز - الرحيم مىگويند و آن در گذرانيدن از زلّات و تقصيرات است و بخشيدن
هامش
( 1 ) در نسخه ب : شزران .