مشحون :
« سبقت رحمتى غضبى »
« 1 » ، و تنبيه است بر آنكه سزاوارست كه استعانت نمايند به ذكر او - جلّ شأنه - در جميع امور دنيوى و اخروى زيرا كه اوست مستجمع جميع صفات كمال ، و بالغ است در رحمت به اقصى الغاية ، و اوست مولى و منعم حقيقى بر جميع اقسام انعام از عاجل و آجل و جليل و حقير و قليل و كثير آن .
« الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ »
حمد ثنائى است بر مزيّت اختيارى ، خواه در مقابل نعمت باشد و خواه نباشد . و امّا حمد حضرت عزّت بر بعض از صفات او - جلّ شأنه - راجع مىشود به سوى حمد نظر بر آثارى كه مترتّب است بر نفس ذات مقدس بنا بر آنكه آنچه حق و صدق است آنست كه صفات عين ذاتاند و اين آثار جمله اختيارىاند .
و « لام » الحمد يا لام جنس است يا لام استغراق يا لام عهد . يعنى حقيقت حمد ، يا جميع افراد حمد ، يا فرد اكمل حمد كه لايق است به او - جلّ شأنه - و ثابت است از براى او - جل و علا - به ثبوت قصرى « 2 » چنانچه لام تخصيص افادهء آن مىكند و اگر چه به معونت مقام بوده باشد .
و « ربّ » يا مصدرى است به معنى تربيت كه آن عبارت از تبليغ و رسانيدن اشياست به مراتب كمال آن به تدريج يعنى مرتبه مرتبه ، پس درين صورت وصفيّت ربّ مر ذات اقدس را از باب مبالغه باشد مثل زيد عدل . يا صفت مشبهه است از ربّه يربّه و هو ربّ ، بعد از نقل نمودن به سوى لازم از متعدى چنانچه در « رحمان » اشاره به آن رفت .
و اضافهء ربّ اضافهء حقيقى است ، يعنى كسب تعريف از مضاف اليه كرده است از جهت انتفاء عمل نصب درو مثل اضافهء كريم البلد ، پس جايز است كه
هامش
( 1 ) رحمت من بر غضبم پيشى گرفته است .
( 2 ) يعنى انحصارى و اختصاصى .