[ تفسير سورهء مباركهء فاتحه ]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
ببايد دانست كه « باء » بسم اللَّه ، باء جارّه است ، و باء جارّه چنانچه نزد ارباب نحو مقرّر شده است به چند معنى آمده است ، امّا آنچه اينجا مناسب است يا استعانة است يا مصاحبة ، و راجح آنست كه باء استعانة بوده باشد بنا بر اشعار آن به آنكه ذكر اسم كريم در نزد ابتداى كارها وسيلهاى است به سوى ايقاع آن فعل بر وجه اكمل و اتمّ ، تا آنكه گويا كه اتيان كرده نمىشود و به حصول نمىپيوندد بدون تيمّن و تبرّك به ذكر او - جلّ شأنه - . و باء مصاحبة از اين اشعار عارى است .
و باء جارّة را ناچار بود از متعلّق ، و متعلّق آن گاه مذكور مىباشد و گاه مقدر ، چنانچه در ما نحن فيه است . پس متعلق باء يا مقدر خاص است يا مقدر عامّ ، و هر يك از خاصّ و عام يا فعل است يا اسم ، و هر يك ازين اسم و فعل يا مؤخّر است يا مقدم ، و اين مجموع هشت قسم مىشود . مثل آنكه مقدر فعل خاص باشد يا فعل عام ، يا مقدر اسم خاص باشد يا اسم عام ، و كل واحد ازين احتمالات يا مقدم باشد يا مؤخّر .
و بهترين احتمالات در ما نحن فيه آنست كه مقدر خاص باشد ، و فعل باشد و مؤخّر ، بسم اللَّه اقرأ او اتلو ، زيرا كه مقدر عام مثل مطلق ابتدا ، بحسب ظاهر موهم آنست كه استعانت مقصور باشد بر ابتداء فعل ، و درين صورت فايدهء شامل