جامع البيان عن تأويل آي القرآن « 1 » ، طبرى محمد بن جرير ( 310 ق ) .
وى در مقدمه تفسير خود ، نه نوع از علوم قرآن مرتبط با قرآن را آورده است . اين موارد عبارت است از : إعجاز بيانى قرآن ؛ معرب در قرآن ؛ احرف سبعه ؛ قراءات ؛ جمع قرآن ؛ تفسير قرآن ؛ طبقات مفسران در صحابه و تابعان ؛ اسامى قرآن و سورههاى آن و ترتيب سورهها و آيهها .
وى در هر مورد ، اهميت و ارتباط آن علم را با تفسير به طور خلاصه ياد كرده و روايات مسند از رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله و صحابه و تابعان را آورده و گفتار عالمان پيش از خود را ذكر كرده و به نقد و بررسى آن پرداخته است . « 2 »
المختزن في علوم القرآن « 3 » ، ابو الحسن أشعرى على بن اسماعيل بن اسحاق ابو الحسن ، پيشواى أشاعره ( 324 ق ) .
تأليفى بسيار بزرگ است كه تا سوره كهف آن در صد جزء يا بيشتر است . اين كتاب نيز هرچند عنوان علوم قرآن بر خود دارد ظاهرا تفسير قرآن مجيد است . « 4 »
الكافى « 5 » ، كلينى محمد بن يعقوب رازى ( 329 ق ) .
مؤلف در مجموعه حديثى خود با عنوان « كتاب فضل القرآن » در سيزده باب با نامهايى چون فضل حامل قرآن ، يادگيرى قرآن ، قرائت ، ترتيل ، فضل قرآن و نوادر به مباحث قرآنى پرداخته است .
الإستغناء ( الإستفتاء ) في علوم القرآن « 6 » ، أدفوي محمد بن على ( 388 ق ) .
اين كتاب نيز علوم قرآن نيست بلكه تفسير قرآن است . سيوطى آن را در 120 جلد « 7 » و صالح در بيست جلد دانستهاند . « 8 »
البيان في انواع علوم القرآن « 9 » ، شيخ مفيد محمد بن محمد نعمان ( 413 ق ) .
هامش
( 1 ) . زركشى ، 1 / 55 .
( 2 ) . طبرى ، 1 ، 16 - 72 .
( 3 ) . صالح ، 4 ؛ مهدوى راد ، 42 - 43 .
( 4 ) . ابن فرحون ، الديباج المذهب في معرفة أعيان علماء المذهب ، 2 / 95 ؛ مهدوى راد ، همانجا .
( 5 ) . كلينى ، 2 / 596 - 634 .
( 6 ) . زركلى ، 6 / 274 ؛ صالح ، 122 ؛ معرفت ، التمهيد ، 1 / 10 ؛ مهدوى راد ، 47 .
( 7 ) . طبقات المفسرين ، 112 .
( 8 ) . 120 .
( 9 ) . مهدوى راد ، 52 .