البرهان في علوم القرآن « 1 » ، زركشى محمد بن ( بهادر بن ) عبد الله ابو عبد الله بدر الدين ( 794 ق ) .
البرهان ، نخستين ، مهمترين ، مؤثرترين و محققانهترين مجموعه و كتاب جامع علوم قرآن است .
كتاب ، پيشگام تأليف جامع در علوم قرآن اصطلاحى است . استفاده از حدود سيصد منبع و تأليف پيش از خود ، آن را به صورت اثرى محققانه ، با مباحثى گسترده جلوهگر ساخته است .
اين اثر در نگارشهاى علوم قرآن پس از خود تأثير به سزايى داشته است .
زركشى ، علوم قرآن را در 47 نوع مورد بحث و بررسى قرار داد . اين انواع به ترتيب عبارت است از : 1 - سبب نزول ؛ 2 - مناسبات بين آيات ؛ 3 - فواصل ؛ 4 - وجوه و نظائر ؛ 5 - متشابه ؛ 6 - مبهمات ؛ 7 - اسرار فواتح و سرآغاز سورهها ؛ 8 - خواتم و پايان سورهها ؛ 9 - مكى و مدنى ؛ 10 - اولين و آخرين آيات نازل شده ؛ 11 - لغتها ( و لهجههايى ) كه قرآن بر آنها نازل شد ؛ 12 - كيفيت نزول ؛ 13 - جمع قرآن و حافظان از صحابه ؛ 14 - تقسيم قرآن ؛ 15 - اسماء قرآن ؛ 16 - لغات غير حجازى ؛ 17 - لغات غير عربى ؛ 18 - غريب قرآن ؛ 19 - صرف و تصريف ؛ 20 - احكام كلمات جداگانه و در تركيب كلام ( اعراب قرآن ) ؛ 21 - بلاغت قرآن ؛ 22 - قراءات ( شناخت اختلاف در زيادت و نقص و تغيير الفاظ ) ؛ 23 - توجيه قراءات و بيان وجوه هر يك از قاريان ؛ 24 - وقف و ابتدا ؛ 25 - رسم الخط ؛ 26 - فضائل قرآن ؛ 27 - خواص و ويژگىهاى قرآن ؛ 28 - آيا در قرآن چيزى افضل از چيز ديگر است ؛ 29 - آداب تلاوت ؛ 30 - آيا جايز است در نوشتهها و نامهها و خطبهها قسمتى از آيات قرآن را آورد ؟ ؛ 31 - امثال 32 - احكام قرآن ؛ 33 - جدل قرآن ؛ 34 - ناسخ و منسوخ ؛ 35 - موهم اختلاف ؛ 36 - محكم و متشابه ؛ 37 - آيات متشابه در صفات ؛ 38 - اعجاز ؛ 39 - وجوب تواتر قرآن ؛ 40 - حمايت و دفاع سنت از قرآن ؛ 41 - تفسير و تأويل ؛ 42 - وجوه خطابهاى قرآنى ؛ 43 - حقيقت و مجاز ؛ 44 - كنايات و تعريض ؛ 45 - انواع معناى كلام ( خبر ، استخبار ، شرط ، قسم ، امر و نهى ) ؛ 46 - اسلوبها و جنبههاى بلاغى قرآن ( علوم بلاغت ) ؛ 47 - ادوات و حروف . « 2 »
البته اين انواع را مىتوان تحت عناوين كلىتر نيز قرار داد . « 3 »
هامش
( 1 ) . زركشى ، 1 / 60 ، 70 - 84 ؛ صفار ، 388 ؛ على شواخ ، 3 / 187 ؛ مهدوى راد ، 128 - 130 .
( 2 ) . زركشى ، 1 / 102 - 104 .
( 3 ) . ر ك : پاورقى آغاز بخشهاى فصل دوم كه اكثر علوم فوق در حدود ده عنوان واقع شده است .