إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ . . .
( بقره / 99 ) و همانا بر تو آياتى روشن فرو فرستاديم . . . .
« برهان » :
يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً
( نساء / 174 ) اى مردم ، در حقيقت براى شما از جانب پروردگارتان برهانى آمده است و ما به سوى شما نورى تابناك فرو فرستادهايم ؛
اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَ اضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ . . .
( قصص / 32 ) دست خود به گريبانت ببر تا سپيد بىگزند بيرون بيايد ، [ براى رهايى ] از اين هراس بازويت را به خويشتن بچسبان . اين دو [ نشانه ] دو برهان از جانب پروردگار تو است [ كه بايد ] به سوى فرعون و سران [ كشور ] او [ ببرى ] . . . .
« سلطان » :
وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا وَ سُلْطانٍ مُبِينٍ
( هود / 96 ) و به راستى موسى را با آيات خود و حجتى آشكار فرستاديم .
پيدايش و سير اعجاز را در ميان مسلمانان چنين مىتوان ترسيم كرد : در عصر پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و خلفاى راشدان ، مسلمانان با ديده تسليم و رضايت به قرآن نگريستند و در همه امور دينى و معنوى و مسائل و آراء اختلافى به آن بازگشتند . به ويژه در زمان دو خليفه اول در مسائل دينى ژرفنگرى نداشتند و به مباحث شبههبرانگيز برخواسته از رأى و نظر مانند جبر و اختيار ، صفات و ذات خداوند توجهى نداشتند .
اما پس از عمر از يك سو ، فتنههاى سياسى و همراه با آن ، مباحث سياسى و قومى برپا شد .
از اين رو مسلمانان سراغ قرآن رفتند تا ميانشان حكم كند و مجبور به تفسير آيات آن شدند .
ديرى نپائيد كه اين اختلاف سياسى به اختلاف مذهبى مبدل گرديد و فرقههاى مذهبى مانند شيعه و خوارج پديد آمد . اين امر نيز موجب انديشه بيشتر در قرآن گرديد .
از سوى ديگر با گسترش اسلام به ديگر سرزمينها و آميختن عرب با مردم آنها ، كه از فرهنگى بالاتر برخوردار بودند و اديانى گوناگون و مخالف با دين آنان داشتند ، رو به فزونى نهاد . ديار شام ، ايران و عراق از جمله آنها بود . در ديار شام مباحث دينى همانند لاهوت يا ناسوت بدون مسيح ، قضا و قدر و . . . سالها ، پيش از اسلام برپا بود . در ايران و عراق با پيروان مذهب زردشتى و مانوى و . . . مواجه شدند . از اين رو به ناگزير وارد اين مباحث شدند و با پيروان اين اديان به بحث پرداختند .
پيشدرآمد اين مباحث ، نبوت نبى اكرم صلّى اللّه عليه و إله و درخواست همانندآورى قرآن و وحى منزل بودن و كلام رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله نبودن آن ، بود . از اين رو مسلمانان ، با به كارگيرى عقل خود