نخستين تأليف از آن قتادة بن دعامه ( 118 ق ) است . هرچند از ابو محمد عبد الله بن عبد الرحمن اصمّ مسمعى ، از اصحاب امام صادق عليه السّلام به عنوان اولين فردى كه محققانه به اين علم پرداخت و اصول آن را گرد آورد ، ياد شده است « 1 » .
از آثار مهم اين سده ، دو تأليف قتادة بن دعامه ( 118 ) و ابن شهاب زهرى محمد بن مسلم ( 124 ق ) است . اين دو اثر چاپ شده ، در شمار كهنترين آثار اين علم است . بيش از ده عنوان ياد شده ديگر ، از ميان رفته و تاكنون محل آنها شناسايى نشده است .
در سده سوم ، شانزده اثر عنوان شده ، سرنوشتى همانند سده پيشين داشته است و از ميان آنها تنها دو نسخه خطى به دست رسيده است .
سده چهارم ، عصر طلايى تأليف در اين علم است . حدود 23 عنوان از آثار اين قرن فهرست شده است . چهار اثر انتشار يافته اين قرن ، از آثار كهن ناسخ و منسوخ است .
مهمترين آنها ، دو تأليف ابن حزم ( 320 ق ) و نحاس ( 338 ) است .
در سدهء پنجم ، تأليفات به كمتر از نصف آثار سده پيشين ، كاهش يافته است . سه اثر چاپ شده و يك اثر خطى از جمله آنها است .
در سدهء ششم ميزان تأليف همانند سده گذشته است . آثار مكى بن أبى طالب ( 437 ق ) و واحدى ( 468 ق ) از اهميت بالاترى برخوردار است .
در سدههاى هفتم تا نهم ، بازار تأليف كمرونق بوده است . از حدود چهارده تأليف ، نه عنوان در قالب نام است و آثار خطى و چاپى برابر است .
در سدههاى دهم تا سيزدهم ، ركود تأليف ، گريبانگير اين علم نيز بوده است . هشت اثر اين چهار قرن ، در قالب چهار عنوان و چهار نسخه خطى است . سده سيزدهم مبارك به نگارش در اين علم نيست .
در عصر معاصر ، نگارش در ناسخ و منسوخ نيز ، رونق يافته است . آثار انتشار يافته ، حدود نه عنوان و برابر آثار چاپ شده در نه قرن پيش از خود است .
چهار نسخه خطى از افراد ناشناس نيز باقى است .
هامش
( 1 ) . معرفت ، التمهيد ، 2 / 274 .