1 . پيدايش و پيشرفت دانش نسخ
دانش نسخ ريشه در قرآن دارد . اين فرموده خداوند
ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها . . .
( بقره / 106 ) هر حكمى را نسخ كنيم يا آن را به [ دست ] فراموشى بسپاريم ، بهتر از آن يا مانندش را مىآوريم . . . به روشنى بر وجود نسخ در قرآن مجيد دلالت دارد .
نيز اين آيه شريفه
وَ إِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ
، ( نحل / 101 ) و چون حكمى به جاى حكم ديگر بياوريم . . . به نسخ اصطلاحى اشاره دارد .
كاربردهاى ديگر « نسخ » در قرآن به معناى واژگانى نزديك است
فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ . . .
( حج / 52 ) . . . پس خدا آنچه را شيطان القا مىكرد محو مىگردانيد ، سپس خدا آيات خود را استوار مىسازد . . . . نسخ در اين آيه به معناى زائل ساختن و از بين بردن است ؛
هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
( جاثيه / 29 ) اين است كتاب ما كه عليه شما به حق سخن مىگويد ، ما از آنچه مىكرديد ، نسخه برمىداشتيم و آيهء
لَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَ فِي نُسْخَتِها هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ
( اعراف / 154 ) و چون خشم موسى فرو نشست ، الواح را برگرفت ؛ و در نوشتهء آن ، براى كسانى كه از پروردگارشان بيمناك بودند ، هدايت و رحمتى بود كه دو كاربرد نسخ به معناى نسخهبردارى و نسخهء برداشته شده است .
پديده نسخ محدود به عصر نزول قرآن ، به ويژه دهه اول هجرى و دوره نزول آيات احكام است .
اهميت و حساسيت نسخ ، به خصوص نقش آن در احكام و دستورات دينى ، صحابه و تابعان را بر آن داشت تا به اين جنبه از آيات الهى توجه ويژه داشته باشند . اين توجه در قرن اول هجرى همانند ساير علوم ، به صورت شفاهى بود .
از آغاز سده دوم قمرى ، عنايت به اين علم ، به صورت آثار مكتوب اختصاصى جلوه كرد « 1 » .
هامش
( 1 ) . نك : فهرست پايانى همين بخش .