بخش هشتم : ناسخ و منسوخ
نسخ « 1 » ، يكى از شاخههاى كهن ، گسترده ، بحثانگيز و شبههانگيز علوم قرآن است . اين شاخهء علمى ريشه در قرآن دارد و پير باغبانان آن را پروراندند و به شاخهاى تنومند مبدل ساختند .
دگر باغبانان چيرهدست زوائد آن را زدودند و زيبا آراستند .
اين علم با آيات الاحكام و علم فقه پيوند دارد .
واژه « نسخ » به اين معانى آمده است : از ميان بردن و پايان دادن امرى مورد عمل و جايگزين ساختن امرى ديگر به جاى آن ، امر نخست « منسوخ » و امر ديگر « ناسخ » نام دارد « 2 » ؛ نسخهبردارى از يك كتاب ، هر چيزى كه اثرى از خود جاى گذارد « 3 » ؛ باطل ساختن امرى و نهادن امرى ديگر به جاى آن ، نسخهبردارى حرف به حرف از يك كتاب ، تبديل ، انتقال « 4 » .
هامش
( 1 ) . براى آگاهى فراتر پيرامون اين دانش و نگاشتههاى آن نك : ابن نديم 57 ؛ ابن جوزى ، 373 ؛ ابن قيم ، 244 ؛ فيروزآبادى ، 1 / 117 ؛ زركشى ، نوع 34 : ناسخ و منسوخ قرآن ، 2 / 151 - 175 ؛ سيوطى ، الإتقان ، نوع 47 ، ناسخ و منسوخ ، 3 / 66 - 87 ؛ طاش كبرىزاده ، 2 / 405 ؛ حاجى خليفه ، 2 / 1920 ؛ بغدادى ، ايضاح ، 2 / 614 ؛ زرقانى ، 2 / 173 - 270 ؛ خويى ، 293 - 403 ؛ صالح ، فصل ششم ، ناسخ و منسوخ ، 259 - 274 ؛ صفار ، 622 - 636 ؛ على شواخ ، 4 / 225 - 247 ؛ قنوجى ، 2 / 511 ؛ معرفت ، التمهيد ، 2 / 272 - 414 ؛ همو ، علوم قرآنى ، 181 - 202 .
( 2 ) . خليل ، 4 / 201 .
( 3 ) . ابن دريد ، 600 .
( 4 ) . ازهرى ، 7 / 181 - 182 ؛ ابن فارس ، مجمل اللغة ، 866 - 867 ؛ همو ، مقاييس اللغة ، 5 / 424 .