2 . فهرست تأليفات ناسخ و منسوخ
الف . فهرست تأليفات با سير تاريخى
الناسخ و المنسوخ في كتاب الله تعالى « 1 » ، قتادة بن دعامة . ابو الخطاب سدوسى بصرى ضرير ( 118 ق ) .
كتاب به روايت همام بن يحيى ( 163 ق ) از استادش قتاده است . در اين اثر ، آيات منسوخ و ناسخ به ترتيب قرآن آمده است . اولين آيه مورد بحث آيه
فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ
( بقره 2 / 115 ) است كه بنا به گفته وى با آيه 144 همان سوره نسخ شده است . « 2 » كتاب با روايتى در خصوص سورههاى مكى و مدنى و نخستين آيات نازل شده ، پايان پذيرفته است . « 3 »
وى ، مفسر ، حافظ ، زباندان و لغتشناس بود . با بيمارى طاعون در واسط وفات يافت . « 4 »
كتاب او به كوشش حاتم صالح ضامن ، در مجموعه سلسلة كتب الناسخ و المنسوخ ، 31 - 53 ، بيروت ، الرسالة ، 1418 ق / 1998 م ، چاپ سوم و به كوشش خود او با نام اربعة كتب في الناسخ و المنسوخ ، بيروت ، عالم الكتب ، 1409 ق / 1989 م و نيز جداگانه چاپ شده است .
الناسخ و المنسوخ في القرآن « 5 » ، زهرى محمد بن مسلم ( 124 ق ) .
اين اثر كه منسوب به زهرى است با كتاب ديگرى با نام تنزيل القرآن بمكة و المدينة در يك نسخه خطى به دست رسيده است . كتاب دوم تنها در دو صفحه خطى است . اين دو كتاب به روايت ابو عبد الرحمن محمد بن حسين سلمى ( 412 ق ) است . اما روايت زهرى به واسطه وليد بن محمد موقّرى ( 182 ق ) از شاگردان او است كه حديث او پذيرفته نمىشود . از اين رو سند دو كتاب ضعيف و مردود است و نمىتوان به آن استدلال كرد . « 6 » كتاب با رواياتى پيرامون اهميت شناخت ناسخ و منسوخ آغاز گرديده است . آنگاه آيات منسوخ و ناسخ آمده است . « 7 »
كتاب دوم نزول سورههاى قرآن را در مكه و مدينه نشان داده است .
زهرى ، از تابعان و در شمار حافظان و فقيهان بود . اهل مدينه بود كه به شام رفت و در آنجا
هامش
( 1 ) . زركشى ، 2 / 152 ؛ صفار ، 625 ؛ على شواخ ، 4 / 234 .
( 2 ) . قتاده ، 32 .
( 3 ) . همو ، 52 .
( 4 ) . زركلى ، 5 / 189 .
( 5 ) . زركشى ، 2 / 153 - 154 ؛ صفار ، 124 ؛ قتاده ، مقدمه تحقيق ، 10 ؛ مهدوى راد ، 20 .
( 6 ) . زهرى ، مقدمه تحقيق ، 8 - 9 ؛ زيد ، 297 .
( 7 ) . زهرى ، 15 - 36 .