رؤاسى ، در ميان عالمان كوفه ، پيشگام نگارش است و نگاشتههايى در نحو با نامهاى الفيصل ، الافراد و الجمع و التصغير به رشته تحرير درآورد « 1 » . نيز او اولين كتاب با نام « اعراب القرآن » را تاليف كرد « 2 » ، الوقف و الابتداء الكبير ، الوقف و الابتداء الصغير و كتاب الهمز از آثار او در علم قرائت است . « 3 »
اما خليل بن احمد ، امام عالمان بصره است . علم نحو را توسعه و سامان داد و پيشگام تأليف آن در بصره گشت . الجمل ، العوامل و الشواهد آثار نحوى او « 4 » و النقط و الشّكل از آثار او در قرائت است . « 5 » وى در قرائت و رسم الخط قرآن ، به جاى نقطههاى اعرابى ابو الأسود ، علائمى را ابتكار كرد كه برگرفته از حروف و تاكنون براى بيان حركات معمول است . « 6 » او مؤسس علم عروض با نگارش كتاب العروض و از پيشگامان علم لغت با نگاشتن كتاب العين است . « 7 »
آنگاه بخشى از دانش اين دو دانشمند به سيبويه عمرو بن عثمان بن قنبر ( 180 ق ) رسيد .
او الكتاب كمنظير خود را در نحو و دستور زبان عربى تاليف كرد . « 8 »
از اين زمان ، برخى تأليفات نحوى و دستور زبان عربى ، قرآن و كلام عرب را به بررسى پرداخت و برخى به قرآن مجيد اختصاص يافت ، بخش دوم ، بيشتر عنوان اعراب قرآن به خود گرفت .
در سدهء سوم قمرى ، نگارش در اعراب قرآن رو به فزونى نهاد . بيشتر نگارندگان در اين سده و سدههاى بعدى نيز دستاندركار قرائت قرآن بودهاند . ولى متأسفانه ، بيشتر اين آثار يا ناشناخته مانده و يا از ميان رفته و تنها نامى از آنها به جاى مانده است . « 9 »
هامش
- وفات و رحلت او در بصره بود ، بر تشيع وى تصريح شده است . خليل استاد سيبويه بود و او هزار برگ از الكتاب خود را از علم نحو خليل آورده است . العين در لغت ، معانى الحروف ، جملة آلات العرب ، تفسير حروف اللغة ، العروض ، النقط و الشكل و النغم از آثار اوست ( سيوطى ، طبقات النحاة ، شرح حال سيبويه ؛ زركلى ، 2 / 314 ؛ صدر ، 61 - 63 ) .
( 1 ) . سيوطى ، المزهر ، 201 .
( 2 ) . نجاشى ، رجال ، 324 .
( 3 ) . همانجا .
( 4 ) . سيوطى ، بغية الوعاة ، 243 - 245 .
( 5 ) . زركلى ، همانجا .
( 6 ) . سيوطى ، الاتقان ، 4 / 186 .
( 7 ) . زركلى ، همانجا .
( 8 ) . زركلى ، 5 / 81 .
( 9 ) . براى اطلاع بيشتر پيرامون آثار هر قرن به فهرست پايانى همين بخش مراجعه شود .