كلمات قرآن ، نيكو برگزار كردن ترتيل ، زيبا سازى حلاوت و لطافت و غلط تلفظ نكردن آن به گونهاى كه متواتر از رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله دريافت شده است . « 1 »
واژه « نحو » به معانى : سمت ؛ جانب ؛ بخش ، قسمت ؛ راه ، مسير ، روش ، شيوه ، طريق ، ( در حالت اضافى ) همانند ، شبيه ؛ مطابق ؛ به اندازه ؛ حدود ؛ نحو ، دستور زبان عربى و در اصطلاح دانستن اصولى است كه به وسيله آنها ، اعراب و بناء كلمات سه گانه عربى و چگونگى تركيب آنها با يكديگر شناخته مىشود .
در سنجش اين دو دانش گفتهاند : اعراب ، بررسى و تحليل اجزاء شكل دهنده جمله و كلام ؛ و نحو ، دانستن قواعد تأليف و تركيب كلام است . « 2 »
1 . پيدايش و سير تطور اعراب قرآن
سبب پيدايش نحو و اعراب قرآن ، دانش با سابقه و پردامنه قراءات قرآن مجيد و بروز اشتباه و اختلاف در آن است . اين امر به دنبال آميختن عجم ( غير عرب ) با عرب پديد آمده است . از سويى بيشتر پيشگامان و دستاندركاران اين دانش قاريان قرآن بودهاند . بر اين اساس مىتوان اعراب قرآن را يكى از شاخههاى علم قراءات دانست . نقلهاى بسيار و به تعبير صدر « 3 » روايات متواترى در دست است كه بنيانگذار نحو ابو الاسود دؤلى « 4 » است . وى اصول آن را از على بن ابى طالب عليه السّلام فرا گرفته است . هر چند برخى منابع خود آن حضرت را مؤسس
هامش
( 1 ) . خليل ، 2 / 128 ؛ ابن دريد ، 319 ؛ ازهرى ، 2 / 362 ؛ ابن فارس ، مجمل اللغة ، 664 ، معجم مقاييس اللغة ، 4 / 299 - 230 ؛ ابن منظور ، 9 / 114 - 117
( 2 ) . انطاكى ، 3 .
( 3 ) . صدر ، 43 .
( 4 ) . ابو الأسود دؤلى ظالم بن عمرو بن سفيان بن جندل دؤلى ( 69 ق ) ، از تابعان ، بنيانگذار علم نحو ، در شمار فقيهان ، بزرگان ، اميران و شاعران انگشتشمار . وى در عصر خلافت عمر ، ساكن بصره گشت . هنگام حكومت على عليه السّلام والى آنجا گرديد و آنگاه كه ابن عباس به حجاز فرستاده شد او امير و جانشين حضرت على عليه السّلام در آن ديار شد و تا زمان شهادت آن حضرت پيوسته در مقام امارت آنجا بود . در جنگ صفين همراه على عليه السّلام بود . اشعار نيكويى داشت و ديوان كوچك او چاپ شده است . او در بصره چشم از جهان فرو بست . دو اثر أخبار أبي الأسود ، ابو احمد عبد العزيز بن يحى جلودى و ابو الأسود الدؤلى و نشأة النحو العربى ، دكتر فتحى عبد الفتاح دجنى ، چاپ كويت ، اختصاصا درباره او تاليف يافتهاند ( زركى ، 5 / 236 - 237 ؛ آذرنوش ( آذرتاش ، ابو الأسود دؤلى ، دائرة المعارف بزرگ اسلامى 5 / 179 - 192 ؛ صدر ، 40 - 61 ، انبوهى از منابع و مطالب در شرح حال و تأسيس علم نحو و شيعه و علوى بودن ابولأسود ) .