إعراب القرآن « 1 » ، اخفش اوسط سعيد بن مسعده ( 221 ق ) .
إعراب القرآن « 2 » ، ابن حبيب عبد الملك بن حبيب قرطبى ابن مروان ( 238 ق ) .
إعراب القرآن « 3 » ، ابو حاتم سجستانى سهل بن محمد ( 248 ق ) .
إعراب القرآن « 4 » ، ابن قتيبه عبد الله بن مسلم ( 276 ق ) .
إعراب القرآن « 5 » ، مبرّد محمد بن يزيد ( 285 ق ) .
إعراب القرآن « 6 » ، ثعلب احمد بن يحيى ابو العباس ( 291 ق ) .
سراج الهدى في معاني القرآن و اعرابه « 7 » ، شيبانى ابراهيم بن محمد رياضى كاتب اديب بغدادى ( 298 ق ) .
معانى القرآن و اعرابه « 8 » ، زجّاج ابراهيم بن سرىّ ( 311 يا 316 ق ) .
مجموعهاى در سه جلد و نود باب كه در ابواب آن ، ابتدا قاعدهاى نحوى عنوان شده است .
سپس نمونههايى از قرآن كه زير پوشش آن قاعده قرار مىگيرد ، آمده است . واژهشناسى ، بررسى نحوى و استناد به آراء پيشوايان نحو همانند سيبويه ، كسايى و . . . عمده مطالب كتاب است . « 9 » نسبت كتاب به مؤلف ، جاى تأمل و بحث است . « 10 »
زجاج ، عالم به نحو و زبانشناس بود . در بغداد از مادر بزاد و در همانجا وفات يافت . شاگرد مبرّد نحوى بود . با ثعلب و ديگران مناظراتى داشت . معانى القرآن ، الاشتقاق ، الأمالى ( در ادبيات و زبان ) و اعراب القرآن از كتابهاى او است . « 11 »
كتاب ياد شده به كوشش ابراهيم ابيارى ، قاهره ، 1383 ق / 1963 م ؛ با نام اعراب القرآن به كوشش عبد الجليل شلبى ، قاهره ، 1394 ق / 1974 ؛ بيروت ، 1398 ق / 1978 م ( افست از قاهره ) چاپ
هامش
( 1 ) . زركشى ، 1 / 405 ؛ رياضى زاده ، 229 ؛ صفار ، 114 .
( 2 ) . زركشى ، همانجا ( به نقل از قفطى ، انباه الرواة ، 2 / 206 ) .
( 3 ) . ياقوت ، 11 / 263 - 265 ؛ زركشى ، همانجا ؛ صفار ، 115 ؛ مهدوى راد ، 34 - 35 .
( 4 ) . ابن نديم ، 106 ؛ زركشى ، همانجا ؛ صفار ، 114 ؛ مهدوى راد ، 34 .
( 5 ) . ابن نديم ، 83 ؛ زركشى ، 1 / 406 ؛ صفار ، 116 ؛ على شواخ ، 1 / 176 ؛ مهدوى راد ، 35 .
( 6 ) . زركشى ، همانجا ؛ زركلى ، 1 / 267 ؛ صفار ، 115 ، على شواخ ، 1 / 178 .
( 7 ) . زركشى ، همانجا ؛ على شواخ ، 1 / 187 .
( 8 ) . زركشى ، همانجا ؛ صفار ، 106 ؛ على شواخ ، 1 / 175 .
( 9 ) . زجاج ، كتاب فوق .
( 10 ) . ابيارى ، بحث پايانى كتاب ، 3 / 1095 - 1100 .
( 11 ) . زركلى ، 1 / 40 .