باشد واگر ممكن اخسّ موجود است به ناگزير بايد پيش از آن ممكن اشرفى هم موجود باشد . بيش از همه شيخ شهاب الدين سهروردى در أكثر آثارش از اين قاعده سخن گفته واز راههاى گوناگون به اثبات آن پرداخته است . أو با تكيه بر اين قاعده مراتب قوس صعودى هستى از : أشباح مثاليّه وصور برزخيّه گرفته تا عقول عرضيّه وأرباب أنواع وتا عقول طوليّه وعقل اوّل را اثبات كرده است « 1 » . صدر المتألّهين شيرازي نيز به اين قاعده عنايت وتوجّه خاص داشته ودر اثبات آن ودفع شكوك وشبهات از آن كوشيده است واز آن براي اثبات عوالم بالا بهره برده است . أو براي اثبات عقل كه آن را « مفارق قدسي » خوانده است به دوازده طريق استدلال كرده است . « 2 »
معرّفى نسخههاى مورد اعتماد در تصحيح بخش حكمت
در مقدّمه بخش منطق به معرّفى نسخههاى خطّى كتاب « شرح إشارات » امام فخر رازي پرداختيم .
در تصحيح بخش حكمت اين كتاب نسخههاى زير مورد اعتماد بودهاند :
1 - نسخهء خطّى شماره 689 كتابخانه آستان قدس رضوى در مشهد نوشته شده در سال 653 ه . ق .
به قلم عبد اللّه بن عبد الواحد جعفري كه اين نسخه از أواسط نمط دوّم آغاز مىشود وبخشهاى موجود آن كامل ، بدون افتادگى وكم غلط بوده وبا خطّى خوانا نوشته شده ونسخهاى قديمى ومتقن است . عبارت « بلغ مقابلة » كه گاهى در حاشيهء آن ديده مىشود نيز حكايت از آن دارد كه با نسخهاى ديگر مقابله گرديده است . اين نسخه چنين آغاز مىشود :
« بسم اللّه الرّحمن الرّحيم ، ربّ يسرّ رحمتك يا كريم . المسئلة الثّالثة في بيان جواز الكون والفساد على العناصر الأربعة . تنبيه : قد يبرد الإناء بالجمد فيركبه ندىّ من الهواء . . . »
وتا پايان كامل است اگر چه أوراق آن جابجا شده ونيازمند صحّافى مجدّد است .
2 - نسخه خطّى شماره 1985 كتابخانه مركزى دانشگاه تهران به خط نسخ سدههاى هفتم وهشتم هجرى ( فهرست دانشگاه تهران : ج 8 ، ص 594 ) . اوّل نسخه تا أوائل نمط سوّم مفقود گرديده وچند صفحه از أوائل نمط چهارم آن بازنويسى شده است . اين نسخه چنين آغاز مىشود :
« واعلم أنّ كلّ ما دلّ على أنّه يمتنع على الإنسان أن لا يدرك ذاته فإنّه يدلّ على أنّه يدرك ذاته أبدا ، لكن ليس كلّ ما دلّ على أنّه يدرك ذاته أبدا فإنّه يدلّ على أنّه يمتنع أن لا
هامش
( 1 ) شهاب الدين يحيى سهروردى ؛ مجموعه مصنفات شيخ اشراق ؛ تصحيح هنرى كوربن ؛ إيران ( انجمن فلسفه ) 1355 ؛ ج 1 ؛ « تلويحات » ؛ ص 51 و « المشارع والمطارحات » ؛ ص 434 ؛ و « شرح حكمة الاشراق » ، چاپ سنگى ؛ ص 367 وبعد .
( 2 ) - صدر الدين محمد شيرازي ؛ « أسفار أربعة » ؛ ج 7 ؛ ص 257 - 244 ؛ وص 118 - 109 وص 276 - 262 .