و به آن عمل نكردند و پوشيده از لشكرگاه بيرون مى آمدند و وارد كوفه مى شدند و سرانجام آن حضرت را ترك كردند و فقط گروهى اندك از سران و سرشناسان با على ( ع ) ماندند و لشكرگاه خالى شد ، نه آنان كه به كوفه رفته بودند پيش او برگشتند و نه آن گروه كه آنجا مانده بودند شكيبايى كردند ، و چون على ( ع ) چنين ديد به كوفه برگشت .
. . . نصر بن مزاحم مى گويد : على ( ع ) براى مردم در كوفه خطبهيى ايراد فرمود كه نخستين خطبهء او پس از بازگشت از جنگ خوارج بود و ضمن آن چنين فرمود : اى مردم آماده شويد براى جنگ با دشمنى كه جنگ با او مايهء قربت به خداى عز و جل است ، قومى كه نسبت به حق سرگردانند و آن را نمى بينند و به ستم و جوز وادار شدهاند و از آن باز نمى گردند ، از كتاب خدا دورند و از راه دين جدا شدهاند ، در سركشى خود سرگشتهاند و در ژرفاى گمراهى فرو رفتهاند . براى جنگ با آنان آنچه مى توانيد نيرو و اسبان آماده فراهم سازيد و بر خدا توكل كنيد و خداوند براى توكل كافى است . گويد : مردم نه حركت كردند و نه پراكنده شدند . على ( ع ) چند روزى آنان را رها فرمود و سپس دوباره براى ايشان خطبهيى ايراد كرد و ضمن آن فرمود : « واى بر شما ، همانا از سرزنش كردن شما دلتنگ شدم . آيا به اين راضى شدهايد كه زندگى اين جهانى را عوض قيامت و آخرت بگيريد . . . » يعنى همين خطبه كه مشغول شرح آن هستيم ، و در آن اين جملات را افزوده است : « شما در آسايش ، شيران شرزه و به هنگام گرفتارى ، روبهان گريز پاييد و حال آنكه آنكس كه در جنگ است بايد همواره بيدار باشد و همانا كه مغلوب همواره ستم شده و حق او از او سلب شده خواهد بود » .
. . . اعمش از حكم بن عتيبة از قيس بن ابى حازم نقل مىكند كه مى گفته است : شنيدم على عليه السلام بر منبر كوفه چنين مى فرمود : « اى پسران مهاجران ، حركت كنيد و به رويارويى پيشوايان كفر و بازماندگان
جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ( فارسى ) — صفحة 311
مساهمون: ابن أبي الحديد
ص٣١١