چهارم ( 288 - 289 ) وپنجم ( 395 - 396 ) وششم ( 195 - 196 ) ونهم ( 233 - 235 ) از نگارشهاى فارابى دربارهء دانشهاى ديگر سخن داشته است . من در نشر دانش سال 3 - 1362 ( 3 : 5 ) وديباچهء جلد يكم ترجمهء فارسي آن از آقاى چنگيز پهلوان از اين دفتر سخن داشتهام .
شالودهء نگارشهاى فارابى يا ديوان منطقي وفلسفي أو )
Corpus Farabicum )
در اين فهرستها كه برشمردم روشن مىگردد وتا كنون كسى به چاپ همهء آنها يكجا دست نيازيده است . چون در استناد برخى از آنها هنوز شك است ودر فهرستهاى خاورى وباخترى هم كمي وكاستى ديده مىشود ونسخههاى آن فراوان ودر كشورها پراكنده است ، أزين روى كار در آن بسيار دشوار خواهد . به نوشتهء خانم مباهت توركر دانشمند فارابىشناس ترك در مجلهء اراشتيرما
Arastirma
در سال 1963 ( ص 174 ) بايستى مانند شالودهء ريزى ولفسن
A . Wolfson
در مجلهء اسپكولوم
Speculum
در سال 1931 ( 6 : 412 - 424 ) وسال 1963 ( 43 : 88 : 104 ) براي چاپ ديوان نگارشهاى ابن رشد
( Corpus Commentarium averrois )
در چهار زبان عربى وعبرى ولاتينى وانگليسى ، شالودهاى براي نگارشهاى فارابى ريخت وآنها را در زبان عربى وفارسي وهر زبانى ديگر كه پيشها بدان درآمده ويا گزارش شده بود نشر كرد وهر چه از آنها شناخته شده است در دسترس دانشمندان گذارد تا بهتر بتوان انديشهء فلسفي أو را دريافت . برخى از نگارشهاى أو را در إيران واروپا وآمريكا نشر كردند ودانشمندانى مانند ديتريسى ومحسن مهدى ودنلوب ووالتسر وآل ياسين وخليفات وديگران بدان پرداختند ورسالههاى اخلاقى وسياسي أو را نشر كردند . تنها در بيروت در 1985 - 1987 چند رسالهاى منطقي از فارابى يكجا چاپ شده كه در مجلد چهارم از هر چه چاپ شده ياد خواهيم كرد .
براي همين تا آگاهى دانشمندان از كارهاى فارابى بود كه شيخ الإسلام أسعد يانينى أستاذ مدرسهء أيوب كه داماد إبراهيم پاشا وزير بزرگ سلطان احمد سوم أو را بكارگمارده است گفته است كه « أستاذ دوم » ابن رشد است نه أبو نصر فارابى . أو چون ديده بود كه ترجمههاى روزگار عباسيان در كار أرسطو نادرست است وروشن نيست ، خود يوناني آموخته وبه ترجمهء هشت دفتر طبيعي أرسطو پرداخته ودر دفتر هشتم طبيعي چنين سخن آورده است .
( گفتار مباهت توركردر )
LL Au DTCED L
102 - 87 1956 14 .