در مصادره هيچيك از صغرى و كبرى دروغ نيست ، و صورت قياس نيز صحيح است ، ليكن از تركيب دو مقدمه نتيجهايكه زايد و مغاير با دو مقدمه باشد حاصل نميگردد و در حقيقت مصادره بيش از يك مقدمه ندارد و مقدمهء ديگر عين نتيجه است ؛ به اين جهت جزء اغلاط صورى قياس شمرده شده است .
4 - وضع ما ليس بعلة مكان العلة
( 1090 ) يكى از غلطهاى بزرگ برهان كه بواسطهء تشابهات لفظى يا معنوى پيش مىآيد غيرعلت را علت تصور نمودن و به كار بردن بجاى علت است .
از مطالب شرح حكمت الاشراق « 1 » و مثالهائيكه ديگران ذكر كردهاند برمىآيد كه غيرعلت را دو نوع ميتوان تفسير نمود :
( اول ) آنكه اشتباه راجع به علت وجود خارجى شيىء باشد يعنى در برهان لمى غيرعلت علت تصور شده باشد بتصور اينكه واسطهء ثبوت آن را واسطهء اثبات قرار دادهاند و حال آنكه علت حقيقى نباشد .
( دوم ) ممكن است مقصود از علّت علّت ذهنى باشد زيرا در همهء برهانها واسطه كه حدّ مكرر قياس است علت ذهنى براى ثبوت اكبر براى اصغر و علت تصديق به حكم و اثبات حمل است و در اين صورت غيردليل دليل آورده شده است .
بنا به تفسير اول اين قسم از مغالطه اختصاص به مورد برهان لمى
هامش
( 1 ) ص 146