نيست بلكه اين احكام نتيجهء تجربه و يا نتيجهء برهان عقلى هستند و بر اصل عدم اجتماع نقيضين متكى ميباشند . قضيه منفصلهء حقيقيه در مثال گذشته كه ميگوئيم : هر جسمى يا حيوان و يا نبات و يا جماد است نتيجهء برهان مركب موصول النتايجى است كه ميگوئيم : هر جسمى يا جاندار و يا بىجان است ، و هربىجانى يا بحسب ذات رشد و نما دارد و يا ندارد .
آنكه جاندار است حيوان است و آنكه نمو ذاتى دارد نبات است و آنكه بىجان است و رشد ذاتى هم ندارد جماد است و بموجب برهان نفى و اثبات جسم در اين سه قسم منحصر مىباشد .
پس از آن ميگوئيم : هر حيوان و نبات و جمادى متحيّز است و اين حكم كلى نتيجهء استقراء نيست بلكه نتيجهء تجربه است و خواهد آمد كه تجربه مفيد يقين است .
شيخ اشراق نيز گفته است « 1 » : استقراء ناقص در جائى كه در مورد افراد يك نوع باشد گاهى مفيد يقين است . مثل آنكه ميگوئيم :
هرانسانى هرگاه سرشرا از تن جدا كنند خواهد مرد . اين حكم نتيجهء استقراء ناقص است زيرا در قسمتى از افراد مشاهده شده است ليكن قطعى بودن اين حكم نيز نتيجهء استقراء ناقص نيست بلكه نتيجهء تجربه است كه توضيح داده خواهد شد .
توضيح بيشترى دربارهء تفاوت استقراء و قياس و تبديل هريك به ديگرى
( 875 ) تفصيل و توضيح اين مطلب گذشت كه فرق استقراء
هامش
( 1 ) حكمت الاشراق ص 122 .