در اينخانه به قدر كافى آتش افروخته شده است ، و هرگاه در محلى به قدر كافى آتش افروخته شود هواى آنجا گرم خواهد بود ، نتيجه ميدهد :
هواى خانه گرم است ، اين قياس ، بسيط است زيرا مقدماتش محسوس و مجرب است و احتياجى به اثبات ندارد .
و هرگاه گفته شود : نفس انسان بحسب ذات تغيير و تحولپذير نيست و هرچيزيكه بحسب ذات قابل تغيير نباشد فناپذير نيست . نتيجه ميدهد : نفس انسان فناپذير نيست مقدمات اين قياس هرچند واضح و ثابت نيست ليكن اثبات آن بجاى خود محوّل گرديده و اين قياس نيز بسيط است .
( 831 ) قياس مركب آن است كه مقدماتش بخودىخود ثابت نبوده و در علم ديگرى هم قبلا ثابت نشده و اثبات آن را بجاى ديگر هم محول ننمائيم در اين صورت ناچاريم كه ابتداء قياس ديگرى تشكيل داده و نتيجهء آن را مقدمهء قياس ديگر قرار دهيم و از وجود يكى از لوازم ، لازم ديگر را ثابت كنيم تا بمطلوب نهائى خود برسيم ، مثلا اگر بخواهيم ثابت كنيم كه نفس هميشه جاويد و باقى است و بخواهيم همهء مقدمات اين مطلوبرا در همينجا ثابت كنيم چند قياس تشكيل ميدهيم و نتيجهء هريكرا مقدمهء قياس بعدى قرار مىدهم و مجموع آنها قياس مركب ناميده مىشود ، مثلا در مورد مثال گذشته چند قياس تشكيل داده مىشود :
( قياس اول ) : نفس در محل مخصوصى از بدن يا جسم ديگر جاى نگرفته است ، و هرچيزيكه در جسمى يا مكانى قرار نگرفته باشد و بحسب
منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — صفحة 545
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
ص٥٤٥