اجزاء قياس اقترانى
( 553 ) اسامى و اصطلاحاتيكه براى اجزاء قياس بيان مىشود در اصل بقياس اقترانى حملى اختصاص داشته و بعدا قياس شرطى را بحملى ملحق نموده و مقدم و تالى را بجاى موضوع و محمول پنداشتهاند و قواعد اشكال چهارگانه نيز بطور تشبيه و مقايسه در شرطيات اجرا گرديده است .
اول . مقدمه يا ماده قياس
( 554 ) مقدمه هريك از دو قضيهايست كه حجت قياسى از آنها تشكيل داده مىشود . و اين مطلب بيان شد كه موصل تصديقى يا حجت داراى دو جزء است : جزء مادى و جزء صورى . جزء صورى همان صورت يا هيئت تأليفى دليل است كه قياس يا استقراء و يا تمثيل ناميده مىشود .
جزء مادى كه به صورت قياسى ضميمه مىشود دو قضيهاى مىباشد كه دو طرف حجت قياسيرا تشكيل ميدهد و آنها را مقدمه مينامند .
جزء مادى استقراء و تمثيل . محسوسات داخلى مىباشد كه از احساسات خارجى حاصل گرديده است .
اجزاء قياس را از اين جهت مقدمه مينامند كه مطلوب از آنها حاصل ميگردد . مقصود از اينكه ميگويند مقدمه جزء مادى قياس است آن نيست كه قياس جزء و ماده دارد زيرا قياس بسيط است و همان صورت و هيئتى است كه با ماده قرين است مثل اينكه مثلث جزء