كرده و توجه يافت كه قياس اقترانى از شرطيات نيز حاصل مىشود « 1 »
قياس اقترانى و استثنائى
( 548 ) ناگزير بايستى مطلوب در دو مقدمه مندرج باشد . زيرا تا قياس مشتمل بر مطلوب نباشد بين آنها مناسبتى نخواهد بود . و حال آنكه بايستى مطلوب با دو مقدمهء خود از جهتى مباينت و تعدد و از جهتى مناسبت و اتحاد داشته باشد .
بنابراين از دو صورت خارج نيست : اگر مطلوب بطور كامل يعنى با تمام ماده و صورت در دو مقدمه ذكر شده باشد . قياس ( استثنائى ) خواهد بود .
و در صورتى كه مادهء مطلوب بدون صورت آن يعنى مفردات كه موضوع و محمول قضيهء مطلوبند بطور پراكنده در مقدمات گنجانيده شده باشد در اين صورت ( قياس اقترانى ) مىباشد .
بعبارت ديگر . اگر دو طرف مطلوب در يك مقدمه جمع باشند قياس استثنائى و اگر هريك از دو مقدمه مشتمل بر يك طرف مطلوب باشد قياس اقترانى خواهد بود
تعريف قياس اقترانى
( 549 ) اقترانى قياسى است كه هريك از دو مقدمه مشتمل بر يكى از دو طرف مطلوب باشد يعنى تنها مادهء مطلوب بطور پراكنده در آن موجود باشد . در اين صورت موضوع نتيجه موضوع يا محمول
هامش
( 1 ) شرح خواجه بر منطق اشارات ص 235