عرض عام و عرض خاص
( 94 ) سابقا گذشت كه محمولاتيكه خارج از ذات و ماهيت موضوع ميباشند محمولات عرضى ناميده ميشوند و بايستى آنها را عرضى عام و عرضى خاص ناميد زيرا عرض و عرضى از دو جهت با يكديگر اختلاف دارند :
( اولا ) عرضى از عرض اعم و عرض اخص از عرضى مىباشد .
زيرا عرضى بكليه محمولاتيكه از ذات و ماهيت موضوع خارج باشند اطلاق مىشود چه وجود خارجى داشته باشند مانند رنگ و طعم يا تنها منشأ انتزاع و موصوف آنها خارجى باشد از قبيل حدوث و امكان و وحدت و ضرورت و امثال آنها كه وجود خارجى ندارند . عرضى شامل هردو قسم مىشود و حال آنكه عرض اختصاص به قسم اول دارد .
( ثانيا ) عرض قابل حمل نيست و عرضى محمول مىباشد . عرض مبدأ اشتقاق است كه حمل نميشود و عرضى منسوب بعرض و مشتق و قابل حمل است .
فرق بين مشتق و مبدأ اشتقاق بقابليت حمل و عدم قبول حمل است .
مثلا نميتوان گفت جسم سفيدى يا طول است و ميتوان گفت جسم سفيد و طولانى است . بنابراين ميبايستى عرضى عام و عرضى خاص گفته شود ليكن چنان كه خواجهء طوسى در شرح منطق اشارات گفته است منطقيها بعرضى عرض ميگويند . عرض ذاتى و غريب و عرض عام و خاص به اين مناسبت گفته شده است .