منشأ اختلاف نيز لازم است زيرا تفاضل با تساوى سازگار نيست . و تفاوت بايد در امر معينى باشد .
با توجه به اركان فوق تشكيك سه حالت پيدا مىكند كه تشكيك عامى و تشكيك خاصى و تشكيك اخصّى ناميده ميشوند .
تشكيك عامى : آنست كه منشأ اشتراك و منشأ اختلاف در مصاديق دو امر مختلف باشد . مثل صدق وجود بر پدر كه بنحو تقدم بر فرزند ، و بر فرزند بنحو تأخر است منشأ اشتراك وجود است زيرا هردو در وجود شريكند و منشأ اختلاف زمانست : وجود پدر بحسب زمان بر وجود فرزند مقدم است . و مثل مقدار در جسم يك مترى و جسم دو مترى كه اتفاق آنها در جسميت و اختلاف آنها در كميت است .
تشكيك خاصى : آنست كه منشأ اشتراك و منشأ اختلاف يكى باشد مثل ديروز و امروز كه هردو زمان هستند ، مابهالاشتراك آنها زمان است اختلاف آنها نيز به همان زمان است و خود يك متر و دو متر بدون در نظر گرفتن جسم اتفاق آنها در اندازه و اختلاف نيز به همان اندازه بودن است .
تشكيك اخصى : آنست كه ما فيه التشكيك و ما به الاشتراك و ما به الاختلاف هرسه يك چيز باشد . ما فيه التشكيك مصداق و ما به الاشتراك منشأ اتفاق و ما به الاختلاف منشأ تفاوت است مثل وجود كه تشكيك بين افراد در وجود و اتفاق افراد در خود وجود و اختلاف آنها نيز بسبب وجود است .
منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — صفحة 149
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
ص١٤٩