قوه عاقله و منسوب بعالم قدس است در اين مرتبه بدون استمداد از اسباب ظاهرى يعنى بدون استفاده از كتاب و بدون تجربه و مشاهده و بحث و تكرار و حضور نزد استاد و بدون احتياج بمعلم بشرى و فكر و تأمل حقايق مجهوله براى انسان كشف مىشود .
حد نازل و نمونهاى از اين قوه براى بيشتر اشخاص بعضى اوقات ظاهر مىشود كه در اثر ممارست و مواظبت بر علوم مسائلى را كشف ميكنند كه قبلا براى ديگرى كشف نشده و استادانشان به آن مطالب پى نبرده و ديگران نيز از آنها بىاطلاع بودهاند « 1 » اينها نمونهء ضعيف و ناقصى از اين قوه است و در شدت به جائى ميرسد كه حقايق اشياء بدون شوق و طلب و بدون تامل و تفكر دربارهء مسائل نتائج و حدود وسطى با سرعت تمام و ناگهانى مانند برقى تابان بر آنها مكشوف گرديده و بعلل و معاليل يا مبادى و نتايج امور علم حاصل ميكنند .
( 9 )
معرف و حجت
تا اينجا اين خلاصه بدست آمد كه علوم متداول بشر بر دو قسم است : معلومات اوليه يا علوم ضرورى و معلومات ثانويه يا علوم نظرى ، و علوم نظرى كه بخودىخود معلوم نيستند بتوسط علوم ضرورى و اولى يا مبادى تحصيل ميشوند .
هامش
( 1 ) از قبيل كشف قانون سقوط اجسام و قانون جاذبهء عمومى در اثر مشاهدهء سقوط سيب از درخت و امثال اين مسائل كه دفعى و آنى براى مكتشفين آنها حاصل شده است .